Επιφυλλίδα

Το ανάκτορο του Μίνωα και οι Βερσαλλίες
Του Πέτρου Θέμελη

Tα γαλλικά Ανάκτορα των Βερσαλλιών του 18ου αιώνα αποτελούσαν χωρίς αμφιβολία το κέντρο του δυτικού πολιτισμού. Η αστική τάξη της υπόλοιπης Ευρώπης έσπευσε να μιμηθεί τους Γάλλους βασιλείς και να υιοθετήσει ό,τι είχε σχέση με τον υλικό κυρίως πολιτισμό, την πιο εύληπτη δηλαδή και αποτελεσματική ιδεολογική επένδυση που απέβλεπε στην ενίσχυση του κοινωνικού γοήτρου της. Η μιμητική αυτή τάση που παρουσιάζει αναλογίες με την καταναλωτική συμπεριφορά και είναι γνωστή ως σύνδρομο των Βερσαλλιών (Versailles effect) χρησιμοποιείται στις μέρες μας από αρχαιολόγους μελετητές του προϊστορικού Αιγαίου, ξένους και Έλληνες θεωρητικούς, όπως ο Μανόλης Μελάς και άλλοι, ως ερμηνευτικό μοντέλο για την περίπτωση της δομής και εξάπλωσης του μινωικού πολιτισμού.

Tο μινωικό ανάκτορο ήταν ένα είδος ιδεολογικής πλατφόρμας, πάνω στην οποία εδραζόταν και με την οποία συντηρούνταν και αναπαράγονταν η κοινωνική δύναμη των πανίσχυρων μινωικών βασιλικών γενών. Με το μέγεθος, τη μνημειακότητα και τη δαιδαλώδη πολυπλοκότητά του, το ανάκτορο προκαλούσε δέος και επέβαλλε σεβασμό και υποταγή στα κατώτερα στρώματα του λαού, τους προσέφερε ταυτόχρονα διασκέδαση και ευωχία με τα ταυροκαθάψια και τις πομπώδεις πανηγύρεις και τελετουργίες, ελέγχοντας πλήρως όχι μόνο την οικονομία αλλά και τις λατρευτικές ιεροπραξίες. Η μινωική αριστοκρατία με το σύστημα των ανακτορικών κέντρων διοχέτευε τον δυναμισμό, το γόητρο και την επιρροή της τόσο μέσα στην ίδια την Κρήτη όσο και έξω από αυτήν, προχωρώντας σταδιακά στη διαμόρφωση της λεγόμενης μινωικής κοινής, στον εκμινωισμό δηλαδή του Νοτίου Αιγαίου. Η επιτυχία της οφείλεται κατά μία άποψη και στο σύνδρομο των Βερσαλλιών, που δεν είναι άλλο από την κοινωνική άμιλλα και την τάση για μίμηση.

Η μινωική έπαυλις ως αντίγραφο του ανακτόρου σε μικρογραφία εμφανίζεται εντός και εκτός Κρήτης, στα νησιά Κέα, Ρόδο και Κάρπαθο και κυρίως στο Ακρωτήρι της Θήρας. Τα άριστα σωζόμενα, λόγω της ηφαιστειακής τέφρας που τα κάλυψε, εντυπωσιακά διώροφα καπετανόσπιτα της Θήρας (Σαντορίνης) που φέρουν τις πολύχρωμες τοιχογραφίες παρουσιάζουν συγκρίσιμες αναλογίες με τα διώροφα ή τριώροφα αρχοντικά, τα μεγαλοπρεπή δηλαδή σπίτια που έκτιζαν σε αστικούς ή ημιαστικούς οικισμούς οι εύπορες οικογένειες κατά τη διάρκεια του 18ου/19ου αιώνα, κυρίως στη Βορειοδυτική Ελλάδα, τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία, όπως για παράδειγμα στην Κοζάνη, τη Σιάτιστα, τα Αμπελάκια. Ο βασικός αυτός τύπος αρχοντικού διαδόθηκε σχεδόν πανομοιότυπος στη Βαλκανική Χερσόνησο ώς την Πελοπόννησο και τα νησιά του Βόρειου Αιγαίου, κυρίως τη Μυτιλήνη, καθώς και τη Μικρά Ασία.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.

Η μινωική έπαυλις ως αντίγραφο του ανακτόρου σε μικρογραφία εμφανίζεται εντός και εκτός Κρήτης, στα νησιά Κέα, Ρόδο και Κάρπαθο και κυρίως στο Ακρωτήρι της Θήρας