«Η ποίηση σε κάνει να ερωτεύεσαι με όλα»

Οι στίχοι του Τίτου Πατρίκιου είναι σταλακτίτες σχηματισμένοι από αλλόκοτα πετρώματα και νερά. Ο Πατρίκιος, τώρα που τον γνώρισα από κοντά, πάρεξ ελευθερία και ομορφιά δεν διεκδικεί άλλο αγαθό στη ζωή του.

Μου κάνει τρομερή εντύπωση να βλέπω έναν τόσο αισιόδοξο άνθρωπο, που έχει φτάσει στο «ογδοηκοστόν» όπως λέει έπειτα από μπόρες, δάκρυα και άπονες ζωές. Μέλος του ΕΑΜ, μέλος της ΕΠΟΝ, μέλος του ΕΛΑΣ, εξόριστος στη Μακρόνησο και τον Αϊ-Στράτη. Δεν εκτελέστηκε από απλή σύμπτωση…

Διετέλεσε βασικό στέλεχος ενός από τα καλύτερα ελληνικά περιοδικά, της «Επιθεώρησης Τέχνης». Ποιητής με σπουδαίο έργο. Βραβευμένος, πολυμεταφρασμένος αλλά και με σημαντικό μεταφραστικό έργο: Λούκατς, Αραγκόν, Μαγιακόφσκι, Νερούντα, Γκόγκολ.

Ο Πατρίκιος διετέλεσε πρόεδρος της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας. Το παράσημο που του φόρτωσαν οι «άτεγκτοι» αριστεροί σύντροφοί του ήταν του «προδότη»!…

Στη σημερινή εποχή που η Ελλάδα και η Αθήνα μόνο πένθη έχουν, είναι παρηγοριά όταν οι ποιητές στέργουν να πουν τα μυστικά τους.

Απέναντι από το Καλλιμάρμαρο, καθώς τον παρατηρώ σε μια σπάνια εξομολόγηση είδα την Αθήνα να ξαναγίνεται αυτό που κάποτε ήταν.

Όλο φως, μυρωδιές και αόρατες ανθρώπινες θωπείες.

Και καθώς διάβασα την τελευταία συλλογή του, με καθαρά ερωτικά, σχεδόν σαρκικά ποιήματα, θυμήθηκα εκείνο το υπέροχο του Εγγονόπουλου:

«Τα σώματά μας θα χαθούν, θα σβήσουν Και από μας θα μείνει μέχρι της συντελείας του αιώνος Αυτό το σ΄ αγαπώ Που σου ψιθύρισα τις ώρες μας τις πιο τρυφερές».


«Είμαι στην εξοχή και “ονειρεύομαι” την Πανεπιστημίου»

«Αγαπώ την Αθήνα πάρα πολύ. Δηλαδή είμαι στην εξοχή και “ονειρεύομαι” την Πανεπιστημίου και την Ακαδημίας. Μου αρέσει το κυνήγημα, αυτή η φασαρία και το στριμωξίδι. Έτσι μπορώ να γράψω. Δεν κατάλαβα ποτέ- και το έχω πει εκατοντάδες φορές σε συνεντεύξεις μου- που λένε: “θα πάω σε ένα ξενοδοχείο στο βουνό και θα γράψω ένα βιβλίο”. Μα θα βλέπω το αρνί και τον γάιδαρο και θα γράψω ένα βιβλίο; Αν δεν σε τρυπήσουν, δεν σε πονέσουν, δεν αγριευτείς με τα ανθρώπινα για να αγριέψεις κι εσύ, αν δεν κλειστείς μετά μέσα στα τραύματά σου σαν ένα άγριο θηρίο, πώς θα γράψεις κάτι; Μπαίνοντας μόνο μέσα σ΄ έναν ωραίο χώρο;».

Για την ποίηση
Γ.Κ.: Εγώ μεγαλώνοντας είδα ότι η ποίηση δεν είναι απλώς ένα αποκούμπι. Είναι μια κατάσταση που σε βοηθά να ζήσεις, σε βοηθά να εκφραστείς και είναι ο άλλος σου εαυτός που σε στηρίζει σε όλες τις δύσκολες καταστάσεις. Υπάρχει ένα όραμα. Να κάνω το βιβλίο, να κάνω κάτι άλλο που άλλος δεν το ΄χει. Πολλές φορές είμαι κριτικός στον μέσο άνθρωπο ότι σκέφτεται μόνο τον μπακάλη. Μα κι εγώ πάω στον μπακάλη. Η μεγάλη ποίηση προεξουσιάζει τους καιρούς. Άλλοτε αδιαφορώντας και άλλοτε εκμηδενίζοντας τις εκάστοτε εξουσίες.

Γ.Λ. Τι δίνει η ποίηση στον σύγχρονο άνθρωπο; Γ.Κ. Να ανακαλύπτει εικόνες, να σκέφτεται πιο εύστοχα. Να ερωτεύεται πολύ όμορφα. Η ποίηση σε κάνει να ερωτεύεσαι με όλα. Όπως και το τραγούδι που το βάζω μαζί με την ποίηση. Η ποίηση είναι απαραίτητη. Μπορείς να μου εξηγήσεις το αρχαίο δράμα και την κωμωδία; Το αρχαίο δράμα είναι ποίημα. Μπορείς να μου εξηγήσεις τον Σαίξπηρ; Εγώ ξέρω λίγα αγγλικά, αλλά για έναν που ξέρει καλά αγγλικά τα έργα όλα του Σαίξπηρ είναι ποιήματα. Όλοι οι διάλογοι, οι ομιλίες είναι μεγάλα ποιήματα. Το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» είναι ένα μεγάλο ποίημα!

Γ.Λ. Με τι παρηγορούνται οι ποιητές; Γ.Κ. Με άλλους ποιητές!

Γ.Λ. Τότε γιατί δεν σώθηκαν όλες αυτές οι μορφές οι απαρηγόρητες κι έφυγαν άλλος με το πιστόλι, άλλος καβάλα στο άλογο στα βάθη της θάλασσας;

Γ.Κ. Μην ξεχνάμε το πότε συμβαίνει ένα κοινωνικό γεγονός, γιατί η ποίηση είναι ένα κοινωνικό γεγονός. Σήμερα δεν θα αυτοκτονούσε ο Καρυωτάκης. Η σύφιλη θεραπεύεται. Ο συνδικαλισμός του; Δεν θα τον έδιωχνε ο υπουργός!.. Λοιπόν, δεν θα αυτοκτονούσε ο Κωστάκης, όπως υπέγραφε στα γράμματά του, «Σας προσκυνώ, ο Κωστάκης»! Και μην ξεχνάς ότι εκεί στις σχολές θεάτρου όπου διδάσκω, πάνω από όλους, στους νέους, αρέσει ο Καρυωτάκης.

Εντονότατα. Και μετά έρχονται ο Ρίτσος, ο Σεφέρης, ο Λειβαδίτης.

Ο Καρυωτάκης είναι μια στάση ζωής. Όπως και ο Μαγιακόφσκι.


«Ο βρετανικός λαός θα ζητήσει να επιστραφούν τα Μάρμαρα»

«Τη χρονιά που ήμουν πρόεδρος της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, πήγα κι ένα ταξίδι στο Λονδίνο. Οπότε έγινε μια press conference. Και ήρθαν οι δημοσιογράφοι όλων των εφημερίδων. Οι πάντες! Μόλις άρχισε η press conference, το πρώτο ερώτημα που μου έθεσαν ήταν: “Τι γνώμη έχετε για τα Μάρμαρα και τη διεκδίκηση τους από την Ελλάδα;”. Και τους είπα το εξής: “Γι΄ αυτά τα Μάρμαρα έχουμε ένα ακατανίκητο όπλο”. Πανικοβλήθηκαν. “Τι όπλο έχετε;”. “Την ορθοφροσύνη του βρετανικού λαού”!

Γιατί πιστεύω ότι κάποια στιγμή θα πειστεί ο βρετανικός λαός και θα το πει μόνος του. Κι έτσι πρέπει να γίνει…

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες
«Η τελική σούμα ήταν θετική. Και από την εξής άποψη, ότι χάρη στους Ολυμπιακούς έγιναν έργα που πιθανώς δεν θα είχαν γίνει.

Συνάμα οι Αγώνες έδωσαν και ψυχική ευφορία σε όλους τους Έλληνες. Μόνο που υπήρξε και τρομακτικός γιγαντισμός και όλες οι εγκαταστάσεις έμειναν άχρηστες!».

Το Διαδίκτυο
«Κάθε τόσο γίνεται μια επανάσταση στα μέσα έκφρασης και επικοινωνίας. Τι θα γίνει, δεν μπορώ να το προβλέψω. Αλλά θέλω να υπερασπίζομαι το βιβλίο και το έντυπο χαρτί, γιατί είμαι τελικά συνδεδεμένος μαζί τους.

Από την άλλη, όμως, βλέπω τα νέα παιδιά που γράφουν και εκφράζονται στα διάφορα blogs. Και εκφράζονται! Διατυπώνουν απόψεις. Διατυπώνουν κρίσεις. Καλύτερα να γίνεται ηλεκτρονικά, παρά να πλακώνονται στον δρόμο στο ξύλο».

Ο Μάης του ΄68 και ο Δεκέμβρης του 2008
Γ.Λ.:Διαβάζω με πολλή έκπληξηότι ζήσατε όλο τον Μάη του ΄68 στη Γαλλία!

Τ.Π.: Όλον! Απ΄ την πρώτη μέρα έως την τελευταία του Ιουνίου!

Γ.Λ.:Με ενδιαφέρει να συνοψίσω δυο- τρία πράγματα μαζί σας τώρα για τον Μάη του ΄68 και θέλω έναν συσχετισμό με την πρόσφατη εξέγερση των νέων στην Ελλάδα, που δεν μπόρεσε κανένας μας να την ερμηνεύσει.

Τ.Π.: Ο Μάης του ΄68 έφερε καινούργιες ιδέες και οδήγησε σε μεγάλες αλλαγές. Ενώ εδώ τα γεγονότα αυτά του Δεκεμβρίου δεν έφεραν κάποιες καινούργιες ιδέες. Ήταν, πιστεύω, ένα πολλαπλό φαινόμενο. Ήταν όμως και η εξέγερση των δεκαεξάρηδων ύστερα από τη δολοφονία του Αλέξανδρου. Ταυτοχρόνως ήταν κι άλλες συνιστώσες οι οποίες αξιοποίησαν το γεγονός, για να μην πω το εκμεταλλεύτηκαν, η κάθε μία για να προβάλει τη δική της στρατηγική. Από ΄κεί και πέρα, ήρθαν ως συνήθως οι ενήλικοι των κομμάτων για να οικειοποιηθεί ο κάθε ενήλικος τα γεγονότα που έγιναν. Η Αριστερά
Τ.Π.: Και σήμερα στην Ελλάδα, όσο κι αν λέει «η Αριστερά», δεν υπάρχει η Αριστερά. Υπάρχουν οι «Αριστερές». Και η κάθε Αριστερά, βεβαίως, έχει την απαίτηση να είναι η μοναδική. Ο περίφημος στοχαστής Λυσιέν Γκολντμάν, Ρουμάνος στον οποίο δούλεψα κοντά, μαθητής του Λούκατς, πέρασε από όλα τα στάδια και κατέληξε το 1959 να μου λέει: «Εγώ πλέον…είμαι ανεξάρτητος αριστερός». Κι εγώ από μέσα μου γέλασα! Διότι είπα: «Αυτή είναι μια κουταμάρα. Γιατί αριστερός ο οποίος δεν είναι ενταγμένος σε έναν αυστηρά δομημένο πολιτικό οργανισμό δεν μπορεί να κάνει τίποτα». Σήμερα πιστεύω κι εγώ το ίδιο. Ότι μπορείς να είσαι αριστερός χωρίς να έχεις την πλήρη αποδοχή μιας εξωτερικής και εσωτερικής πειθαρχίας που απαιτεί η κομματική ένταξη.

Γ.Λ.:Νιώσατε ποτέ στρατιώτης μιας «ηττημένης γενιάς», όπως αποκάλεσαν τη γενιά σας; Τ.Π.: Ένιωσα επί χρόνια στρατιώτης, και όχι απλώς ένιωσα, ήμουν, διότι εγώ έχω δύο στρατιωτικά απολυτήρια που τα έχω διαφυλάξει, ευτυχώς. Το απολυτήριο του ΕΛΑΣ, διότι μερικοί ισχυρίζονται ότι ήσαν στον ΕΛΑΣ αλλά δεν έχουν κανένα αποδεικτικό στοιχείο.

Γ.Λ.:Συγκινητικό.

Τ.Π.: Κι έχω και το απολυτήριο της απομόνωσης της Μακρονήσου. Του στρατού… Οπότε έχω υπάρξει και στρατιώτης του ΕΛΑΣ και απομονωμένος στρατιώτης του Εθνικού Στρατού. Εγώ δεν ένιωσα ποτέ ηττημένος, αλλά ένιωσα ότι ηττήθηκαν ορισμένοι αγώνες και ορισμένες πολιτικές. Και η πολιτική ή η πολιτικάντικη αντιμετώπιση μιας ποίησης η οποία εξέφραζε τα φαινόμενα αυτά, ήταν να αποδώσει σ΄ αυτούς τους ποιητές την όποια πολιτική ήττα της Αριστεράς. Λες και- όπως γίνεται συνήθως- οι εξουσίες θεωρούν ότι ο αγγελιαφόρος είναι η αιτία της καταστροφής. Και εκτελούν τον αγγελιαφόρο!

Για την ομορφιά
Γ.Λ.: «Η ομορφιά των γυναικών αλλάζει τη ζωή μας περισσότερο κι από μια επανάσταση», λέτε σε έναν στίχο σας. Το πιστεύετε αυτό;

Τ.Π.: Ναι, το πιστεύω. Βαθύτερα κι από εκατό επαναστάσεις. Πολλές φορές, συμβαίνει. Μπορεί να συμβεί.

Γ.Λ.:Πιστεύετε τόσο πολύ δηλαδή στον άνθρωπο…

Τ.Π.: Ναι. Και στη γυναικεία ομορφιά…

Γ.Λ.:Μου κάνει εντύπωση. Λέτε «γυναικεία ομορφιά». Την εννοείτε εν τη ολότητά της, ας πούμε;

Τ.Π.: Ναι. Και εν τη επιφανεία της! Και αυτό που λέμε «μια ωραία κοπέλα» τέλος πάντων. Είναι πολύ σπουδαίο πράγμα στη ζωή.

«Πιστεύω ότι κάποια στιγμή θα πειστεί ο βρετανικός λαός και θα πει μόνος του πως πρέπει να επιστρέψουν τα Μάρμαρα»

«Ο Γιώργος Σεφέρης μού έμαθε ότι η ποίηση είναι το σπίτι της αλήθειας»

Τον Αύγουστο του 1965 ο σπουδαίος ποιητής Νίκος Καρούζος απάντησε στο ερώτημα: «Τι γυρεύει η ποίηση;». «Ο ποιητής γυρεύει να ανταμώσει κάποτε την ψυχή του». Νομίζω πως αυτό κάνει σχεδόν σαράντα πέντε χρόνια και ο Γιάννης Κοντός, που τότε εξέδωσε την πρώτη του ποιητική συλλογή.

Ο Γιάννης Κοντός έχει μια ιδιαιτερότητα ως ποιητής. Μια πάνσεπτη παιδικότητα που εκφράζεται με μύριους τρόπους.

Τα ποιήματά του είναι σαν ταινίες μικρού μήκους και όλα τους διαθέτουν το χάρισμα της συντομίας.

Ο Κοντός είναι ο κατ΄ εξοχήν ποιητής της πόλης. Γράφει μέσα στην πόλη και δεν μπορεί να ζήσει έξω από αυτήν.

Θα έλεγα πως είναι ένας τυπικός εκπρόσωπος της γενιάς του ΄70. Δυο γενιές μετά τον Τίτο Πατρίκιο. Ο Γιάννης Βαρβέρης τον περιγράφει ως ποιητή του απροσδόκητου και λέει ότι «κυκλοφορούν στην επικράτειά του γενναιοδώρως ασύδοτα όλα τα πρόσωπα, τα πράγματα, οι ιδέες, η ζωή, οι μνήμες, οι φωνές, οι έρωτες». Τα πάντα.

Σήμερα στη χωματερή της Αθήνας πώς επιβιώνουν οι ποιητές; Σε αυτό το ερώτημα, η πιο σαφής απάντηση είναι ο αινιγματώδης τρόπος με τον οποίον ο ίδιος ο Κοντός δημιουργεί. Μπορεί η ποιητική καταγωγή του να είναι από τον Σινόπουλο και τον Σαχτούρη, αλλά οι ψυχικές του αναπάλσεις και οι ψιχάλες που χτυπούν το τζάμι μας έρχονται από τον Λειβαδίτη και τον Ρίτσο.

Βραβευμένος με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης το ΄98 και έχοντας λάβει τη χορηγία «Φορντ» το ΄73, βλέπει τα ποιήματά του να μεταφράζονται σήμερα σε πάρα πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Τι είναι αυτό που αρέσει; Ένας ήπιος στοχασμός που «δεν ονειροπολεί γιατί είναι λίγο» ούτε «πολιτικολογεί γιατί είναι πολύ».

Η γενιά του ΄70
«Η γενιά του ΄70 ήταν τόσο τολμηρή με τη γλώσσα, που έφερε ανατροπές. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό της. Είχε δασκάλους όπως ο Σαχτούρης, ο Σινόπουλος, ο Σεφέρης, ο Λειβαδίτης και ο Ρίτσος. Υπήρχε μια αναγωγή σε μια διαρκή επανάσταση και μια αντίθεση, η οποία βγήκε στην ποίηση.

Οι υπογραφές που μαζεύαμε τότε κατά της χούντας και πολλά πράγματα αυτού του είδους. Βόμβα δεν βάλαμε. Έβαλε ο Σημίτης, ο οποίος ήταν ένας καθώς πρέπει δικηγόρος. Όμως έβαλε μια βόμβα. Ήταν επαναστάτης, μπράβο του. Εμείς δεν βάλαμε βόμβα. Βάλαμε βόμβα σε άλλα πράγματα. Στον καθημερινό τρόπο ζωής κυρίως.

Δεν ήταν απλώς μια άλλη Ελλάδα τότε. Ήταν μια κατάσταση ευρύσθενη καλλιτεχνικά, που της έκοψε τα πόδια η χούντα. Καλλιτεχνικά μας έκοψε τα ήπατα. Και πήγαμε πίσω όχι επτά χρόνια αλλά δεκαεπτά χρόνια για να συνέλθουμε μετά τις γιορτές και τα παρατράγουδα της μεταπολίτευσης. Δικαίως ο Βασίλης Βασιλικός ειρωνεύτηκε αυτή την νοοτροπία με τον τίτλο “η σούπα της μεταπολιτεύσεως”».

Οι δάσκαλοί του
«Ο Γιώργος Σεφέρης μού έμαθε ότι η ποίηση είναι το σπίτι της αλήθειας. Εγώ από τον Σεφέρη έμαθα γράμματα. Όχι στο σχολείο. Μετά, στην μεταπολεμική ποίηση είχα δασκάλους τον Σαχτούρη και τον Σινόπουλο. Αυτούς τους δύο κυρίως. Με την ευρύτερη έννοια, δασκάλους».

Η ευθύνη της εποχής μας
«Θες να σου πω ποια είναι η ευθύνη της εποχής μας; Οι τραπεζίτες, ο βλακώδης τρόπος ζωής που με ηλίθιο τρόπο τον καθιέρωσαν. Οι τράπεζες είναι οι άρπαγες, οι ληστές της εποχής. Ωσάν τον Ριχάρδο τον Γ΄, γεννήθηκαν με δόντια. Και τρώνε τον κοσμάκη. Δεν μπορεί να ζει ο Νεοέλληνας με ένα κινητό, λέγοντας όλη την ώρα βλακείες και έχοντας στον νου πώς θα κάνει μπαγαποντιές να βγάλει κανένα φράγκο. Αυτός δεν είναι τρόπος ζωής. Είχε ένα θαυμάσιο κείμενο, δοκίμιο, ο Θανάσης ο Νιάρχος, ο φίλος μας, στα “ΝΕΑ”, το οποίο έλεγε για το ψεύδος των διακοπών. Και έλεγε τρομερά πράγματα. Κι αυτή είναι η πραγματικότητα. Ένα “μα τέλος πάντων, ας χαθεί το Σύμπαν, εγώ βλέπω τη θάλασσα”».

Για τον Τίτο Πατρίκιο
«Ο Τίτος είναι ένας ποιητής που τον πήρε λίγο μακριά η επανάσταση την πρώτη δεκαετία. Και ο Τίτος ωρίμασε και έχει γίνει πάρα πολύ καλός ποιητής την τελευταία τριακονταπενταετία. Εκεί ανανεώνεται, εκεί μπαίνει με το νέο κίνημα, εκεί συναγωνίζεται με τους νέους! Είναι αυτό που έφυγε με την επανάσταση. Βέβαια, η επανάσταση είναι πράξη. Στην Ελλάδα απέτυχε.

Η γενιά τους ανακατεύτηκε πάρα πολύ με τα πολιτικά και πολλοί κράτησαν και όπλο. Δεν είναι εύκολο πράγμα. Μια φορά είδα μια φωτογραφία. Ήταν ο Τάκης Χατζής στο βουνό μαζί με τον Γιώργο Σεβαστίκογλου, ο οποίος με αγαπούσε πολύ κι εγώ τον θαύμαζα. Κρατάει αυτόματο ο Γιώργος! Μα, ο Γιώργος δεν κράτησε ποτέ του ούτε μαχαίρι!…».

Οι τράπεζες είναι οι άρπαγες, οι ληστές της εποχής. Ωσάν τον Ριχάρδο τον Γ΄, γεννήθηκαν με δόντια. Και τρώνε τον κοσμάκη