«Οι γραφειοκράτες θέλουν να ελέγξουν τα όνειρά μας»

Για τον Ισμαήλ Κανταρέ- τον Αλβανό συγγραφέα που τιμήθηκε με το ισπανικό Νόμπελ Λογοτεχνίας, το βραβείο των γραμμάτων Πρίγκιπας της Αστούριαςήταν χάρη σε μεταφραστές και αναγνώστες που ο Δον Κιχώτης έφτασε στην ταραγμένη γη των Βαλκανίων. Κατά τη γνώμη του, «η Ιβηρική και η Βαλκανική Χερσόνησος έχουν ως κοινό το ότι υπήρξαν το σκηνικό των μεγάλων προσπαθειών να επιβληθούν στην Ευρώπη εξουσίες και πολιτισμοί που προέρχονταν από την Εγγύς Ανατολή».

Ο Κανταρέ όμως, ο οποίος ζει μεταξύ Παρισιού και Τιράνων, δεν πιστεύει ότι οι ομοιότητες ανάμεσα στην Ισπανία και στην Αλβανία περνούν μόνο μέσα από τους ιστορικούς παραλληλισμούς. «Στα Βαλκάνια υπάρχει μεγάλη δόση από Δον Κιχώτη», διαβεβαιώνει την «Εl Ρais». «Ο χαρακτήρας μας είναι δονκιχωτικός, με την καλή έννοια του όρου. Γιατί, ως συγγραφέας, εκτιμώ στον Δον Κιχώτη όχι μόνο την τρέλα, αλλά τη φαντασμαγορία, αυτό το όμορφο ντελίριο που έχει να κάνει με την ελευθερία».

Από αυτή την αγάπη γεννήθηκε το κείμενό του «Ο Δον Κιχώτης στα Βαλκάνια», στο οποίο εξηγεί ποια είναι η εικόνα για τον ευγενή Ισπανό στην Αλβανία. «Εδώ είναι πολύ δημοφιλής», σχολιάζει. «Τον θεωρούν κάτι σαν ντόπιο, και είναι πολλοί οι Αλβανοί συγγραφείς που έχουν δείξει τον παραλληλισμό ανάμεσα στα κατορθώματα του Δον Κιχώτη και τα αντίστοιχα των τυχοδιωκτών που διαπέρασαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία την εποχή της τουρκικής κυριαρχίας».

Διακεκριμένη προσωπικότητα των διαφωνούντων στην απολυταρχία του κομμουνιστικού καθεστώτος του Ενβέρ Χότζα τη δεκαετία του ΄80, ο Κανταρέ περιέγραψε τους απολυταρχικούς μηχανισμούς με ακρίβεια μέσα από ιστορίες που έχουν ονειρικά στοιχεία.

Το μυθιστόρημά του «Το παλάτι των ονείρων» είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα: σε αυτό, μια ομάδα γραφειοκρατών συγκεντρώνει, κατηγοριοποιεί και μελετά τα όνειρα όλων των κατοίκων της χώρας.

«Το έγραψα στην πιο σκληρή στιγμή του αλβανικού κομμουνισμού», εξομολογείται σήμερα και προσθέτει με ειρωνεία: «Πιστεύω ότι ήταν ένα βιβλίο που διαβάστηκε πολύ στην εποχή του απ΄ όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της δικτατορίας, που ήξερε ότι περιείχε κριτική στον ολοκληρωτισμό και το απαγόρευσε.

Αλλά επειδή η απαγόρευση επιβλήθηκε αφού το βιβλίο είχε κυκλοφορήσει και σχεδόν είχε πωληθεί όλη η έκδοση, είχε το παράδοξο αποτέλεσμα να κάνει τον κόσμο να το ξαναδιαβάσει με τρόπο πιο προσεκτικό και ουσιαστικό». Μα, τι σχέση έχουν τα όνειρα με τον ολοκληρωτισμό; «Κάτω από τον ολοκληρωτισμό, η σκέψη του κόσμου είναι πολύ κωδικοποιημένη, αν και στα όνειρα είναι ελεύθερη. Γι΄ αυτό οι ολοκληρωτικές κυβερνήσεις έχουν εμμονή με τον έλεγχο ακόμη και της ιδιωτικής ζωής, τη συναισθηματική πλευρά των ανθρώπων. Γιατί αυτή είναι η περιοχή όπου βρίσκει καταφύγιο η ελευθερία όταν ζεις υπό καθεστώς καταπίεσης. Δεν φτάνουν οι φυλακές, οι καθεστωτικοί προσπαθούν να διεισδύσουν στη συνείδηση και να την ελέγξουν».


«Η Ευρώπη πάλεψε με τους δαίμονές της»

Είκοσι χρόνια μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, η ματιά του Ισμαήλ Κανταρέ εξακολουθεί να είναι κριτική. «Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η Αλβανία έχει προοδεύσει», λέει, «αλλά η πρόοδος δεν ήταν τόση ούτε όσο καλή ονειρευόμασταν». Όμως η σκέψη του είναι αισιόδοξη:

«Η Ευρώπη άφησε σε κάποιες στιγμές της Ιστορίας ένα ίχνος σκοτεινό. Αλλά το υπέροχο είναι ότι κατάφερε να παλέψει τους ίδιους της τους δαίμονες.

Ήξερε να κάνει την αυτοκριτική της, να αναλάβει την ευθύνη για τα λάθη της».