[ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ] Νέος καπιταλισμός και νέα κοινωνία

Το γεγονός που επικράτησε να ονομάζουμε «κρίση», με μια λέξη, σαν σύνθημα, έχει προκαλέσει τις περισσότερες δημόσιες- εννοώ γραπτές- συζητήσεις από κάθε άλλο στον 20ό αιώνα και σε αυτήν την πρώτη δεκαετία του 21ου. Το πλήθος των αναλύσεων και των ερωτημάτων- πολλές φορές και ερωτηματικών- αναλογεί στο μέγεθος και στην κρισιμότητα του γεγονότος: μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν συνέβη κάτι άλλο τόσο μεγάλο. Σε αυτές στηριζόμαστε για να καταλάβουμε τι ακριβώς «μας συνέβη».

Μερικές από τις αναλύσεις δοκιμάζουν και να προβλέψουν το μέλλον· άλλες απ΄ αυτές είναι υπεύθυνες και σοβαρές και άλλες εκπέμπουν προφητείες και, φυσικά, γίνονται γελοίες. Στα καθ΄ ημάς, αφού για μήνες βασιστήκαμε στις αναλύσεις των διαφόρων «νόμπελ οικονομίας», μοιάζει κάτι να αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε. Αυτό φαίνεται, κατά κανόνα και προτεραιότητα, από την αρχή που κάνει η ανάλυση· η ορθή ανάλυση οφείλει να αρχίζει από το σύστημα (πολιτικό, κοινωνικο-οικονομικό) που υπήρξε την ώρα που ξέσπασε η κρίση. Η δεύτερη ματιά πρέπει να πέφτει στο βάθος και το εύρος της οικονομικής κρίσης και να ακολουθεί η ματιά στις επιπτώσεις της και στο σύστημα και στην κοινωνία, κυρίως, και στο βάθος πάλι και εύρος των συνολικών αλλαγών.

Δυστυχώς, όμως, υπάρχουν και αλόγιστες κραυγές που θολώνουν τα νερά, ώστε εμποδίζουν να κατανοήσουμε πού βρισκόμαστε και να «μετρήσουμε» αν μπορούμε και όσο μπορούμε προς τα πού πάμε και με πόση ταχύτητα. Αυτές οι κραυγές- ας πούμε: πεθαίνει ο νεοφιλελευθερισμός, πέθανε ο νεοφιλελευθερισμός και οι παρόμοιες – είναι εξίσου ανορθολογικές με τον ίδιο τον νεοφιλελευθερισμό· ουσιαστικά, προσωποποιούν ένα σύστημα και απαλλάσσουν τις πολιτικές και τα πρόσωπα που το οργάνωσαν, το ευλόγησαν και το εξέθρεψαν.

Είναι αλήθεια βέβαια ότι η κρίση κλόνισε πρώτο πρώτο το ίδιο το σύστημα· το νεοφιλελεύθερο. Και ας θυμίσω ότι ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι αποκλειστικά οικονομικό σύστημα- πώς θα γινόταν;-, είναι ένα σύστημα συνολικό, διαμόρφωσε κοινωνικές σχέσεις· με μόνο μειονέκτημά του ότι δεν διαθέτει βάθος χρόνου, οι ρίζες του δεν έχουν προλάβει να πάνε πολύ βαθιά. Αυτό λοιπόν που βλέπουμε είναι ότι το σύστημα το ίδιο, ο νεοφιλελευθερισμός, έχει εισέλθει σε μια κρίση που τον δοκιμάζει· ίσως και να πνέει τα λοίσθια· να μην κάνουμε όμως το λάθος να πιστέψουμε ότι πέθανε· όχι μόνο ζει αλλά έχει ακόμη δυνάμεις να αντιστέκεται.

Ένα άλλο σοβαρό ζήτημα που έχει αναδειχθεί τελευταία και μάλιστα από σοβαρούς και πολύ ικανούς αναλυτές, ανεξάρτητα από τον επιστημονικό τους εξοπλισμό, είναι οι υποθέσεις, ή και βεβαιότητες σε μερικές περιπτώσεις, για ποιο σύστημα θα διαδεχθεί το σύστημα του νεοφιλελευθερισμού. Και, βέβαια, διαβάζουμε ότι το κέντρο βάρους των εξελίξεων θα μετατοπιστεί από τις ΗΠΑ προς νέα, υποθετικά, κέντρα, που δεν θα έχουν τον ίδιο ρόλο με αυτόν των ΗΠΑ στο σύστημα του νεοφιλελευθερισμού, αλλά θα αναδεικνύουν νέους παγκόσμιους συσχετισμούς.

Η άλλη «βάσιμη» υπόθεση που γίνεται είναι ότι ήδη έχουν διαφανεί τάσεις και πρακτικές εθνικών επανασυσπειρώσεων που οδηγούν σε χαλάρωση των δεσμών με διεθνείς συνενώσεις, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως και σε απαγκίστρωση από την κηδεμονία των ΗΠΑ ή σε χαλάρωσή της. Όλα αυτά είναι υποθέσεις, το είπαμε, ή κάποτε ευχές που δεν προσφέρουν βεβαιότητες. Και ευτυχώς έχουν εγκαταλειφθεί κάτι ανόητες κραυγές περί τέλους του καπιταλισμού που θύμισαν το άλλο, παλαιότερο, «τέλος», αυτό της Ιστορίας.

Πιστεύω πως οι αναλύσεις για το μέλλον, γι΄ αυτό που θα ακολουθήσει την κρίση, είναι λανθασμένες για δύο λόγους· ο ένας και απλούστερος είναι ότι τις θεωρώ εξαιρετικά πρόωρες- δεν λαμβάνουν υπόψη ότι η κρίση θα περάσει από πολλές φάσεις και η διάρκειά της θα είναι μακρά· ο δεύτερος και πολύ σύνθετος λόγος είναι ότι αυτές οι αναλύσεις κοιτάζουν αποκλειστικά την οικονομία και όχι πρωτίστως την κοινωνία. Προς τα πού θα πάμε θα εξαρτηθεί από τη μορφή που παίρνουν οι κοινωνικές σχέσεις εντός της οικονομικής κρίσης και των συνεπειών της.

Αυτό πάλι να μην έχει κάποιος- σχεδόν όλοι- στραμμένη τη ματιά του κατά κύριο λόγο στην κοινωνία είναι δείγμα ανορθολογικής λειτουργίας· ο ανορθολογισμός, δηλαδή ο αντιδιαφωτισμός, είναι αυτός που λειτουργεί ερήμην της κοινωνίας- γέννημα και θρέμμα του νεοφιλελευθερισμού· κάποιοι αναλυτές όμως, πολύ «προχωρημένοι» το παραδέχομαι, ήδη άρχισαν τις κραυγές· με τη σωστή σκέψη ότι από την κρίση μια νέα κοινωνία θα προκύψει καλούν τους έχοντες την ισχύ «να μη μας ξεφύγει η νέα κοινωνία, να μη χάσουμε τον έλεγχό της»! Ξέρουν αυτοί. Η αφεντιά μου δεν έχει άλλη ισχύ από το μολυβάκι που δεν θέλει να ελέγχει τίποτε· να είναι ελεύθερο θέλει.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η ΠΟΡΕΙΑ

Προς τα πού θα πάμε θα εξαρτηθεί από τη μορφή που παίρνουν οι κοινωνικές σχέσεις εντός της οικονομικής κρίσης και των συνεπειών της