Ιστορία γραμμένη με καπνό

Από τα αρχεία που θα πετούσε το ΙΚΑ ο 87χρονος Θωμάς Εξάρχου ανασυνέθεσε – για το 17ο βιβλίο του! – την ιστορία των καπναποθηκών της Ξάνθης
«Το 1941, σε ηλικία 20 χρόνων, όταν οι Βούλγαροι κατέλαβαν την Ξάνθη, τα γράμματα που γνώριζα δεν είχαν πια καμιά πρακτική αξία και αναγκάστηκα να δουλέψω για έξι μήνες σε καπνομάγαζο. Απέκτησα φιλικό δέσιμο με τους καπνεργάτες και έμαθα την τέχνη της επεξεργασίας του καπνού. Έσωσε πολύ κόσμο ο καπνός τότε στην Ξάνθη από την πείνα… Πολλά χρόνια αργότερα, όταν πια ήμουν δημόσιος υπάλληλος στο ΙΚΑ αποφάσισα να καταγράψω την ιστορία των καπναποθηκών της πόλης μου, για να διατηρήσω την ιστορική κληρονομιά και άσβεστη τη μνήμη για τους νεώτερους».

Ο Θωμάς Εξάρχου, στα 87 του σήμερα, μόλις εξέδωσε το 17ο βιβλίο του που αυτήν τη φορά αποτυπώνει την ιστορία των καπναποθηκών της Ξάνθης, παραθέτοντας πλήρη ιστορικά στοιχεία για την κάθε μία ξεχωριστά, τόσο γι΄ αυτές που διασώζονται σήμερα και παραμένουν επισκέψιμες όσο και για εκείνες που έχουν καταστραφεί.

Η καλλιέργεια του καπνού και η επίδρασή του στη ζωή της πόλης της Ξάνθης υπήρξε καταλυτική, μαθαίνουμε από το βιβλίο του. Από τα τέλη του 19ου αιώνα η πόλη γνωρίζει αλματώδη οικονομική και ταυτόχρονα κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη, χάρη στην καλλιέργεια και το εμπόριο του καπνού.

Τα εργοστάσια- καπναποθήκες, επιβλητικά κτίρια ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής, ήταν χτισμένα στον κάμπο, νοτιοανατολικά της παλιάς πόλης και αποτελούσαν ιδιαίτερη συνοικία, διαχωρισμένη σαφώς από την κεντρική περιοχή εμπορίου, για να μην ταράζουν την ησυχία των μεγαλοαστών. Βρίσκονταν δε κοντά σε υπεραστικούς άξονες οδικής και σιδηροδρομικής (από το 1891) κυκλοφορίας και κυρίως κοντά στον άξονα που συνέδεε την Ξάνθη με τη Γενισέα, πρώην πρωτεύουσα του νομού και ονομαστό καπνικό κέντρο του 19ου αιώνα.

Ο Θωμάς Εξάρχου, Ηπειρώτης στην καταγωγή, σε όλες τις άλλες συγγραφικές του προσπάθειες καταγράφει και παρουσιάζει μια σειρά από γεγονότα και ιστορικά στοιχεία για την Ξάνθη- τη σχέση του με την οποία παρομοιάζει με «ερωτική». «Το 1953 ήμουν υπάλληλος του ΙΚΑ», αφηγείται. «Τότε, το Ταμείο των καπνεργατών συγχωνεύθηκε με το ΙΚΑ και το υπόγειο του κτιρίου όπου στεγαζόταν η υπηρεσία στην Ξάνθη γέμισε με φακέλους δικαιολογητικών συνταξιούχων ασφαλισμένων καπνεργατών. Όταν η διοίκηση του Ιδρύματος μάς κοινοποίησε μια διαταγή ώστε να καούν οι φάκελοι και να παραμείνουν μόνον οι αποφάσεις για τη συνταξιοδότησή τους, έψαξα και πήρα στοιχεία από εκατοντάδες περιπτώσεις καπνεργατών, έχοντας ως απώτερο στόχο να ερευνήσω και εκδώσω ιστορικά στοιχεία για την πόλη της Ξάνθης που να βασίζονται στους καπνεργάτες και την ιστορική τους διαδρομή».

Όταν καλείται να συγκρίνει το παρελθόν με το παρόν, την εξέλιξη της Ξάνθης και των ανθρώπων της, ο Θωμάς Εξάρχου δεν αρέσκεται σε «περιττές και ανώφελες», όπως τις χαρακτηρίζει, εξιδανικεύσεις του παρελθόντος. «Υπήρξαν εποχές που οι άνθρωποι ζούσαν πολύ δύσκολα. Που οι υπάλληλοι πληρωνόταν κάθε δίμηνο και η εργατική τάξη βρισκόταν στα όρια της εξαθλίωσης. Βέβαια, η Ξάνθη έζησε μια περίοδο ως ακμάζουσα οικονομική δύναμη και μάλιστα στην απογραφή του 1928 καταγράφεται ως η 7η σε πληθυσμό πόλη της Ελλάδας».


«Ταλαιπώρησε πολλούς ο καπνός»

«Ο καπνός ταλαιπώρησε τους ανθρώπους που ασχολήθηκαν μ΄ αυτόν. Είναι ένα προϊόν που χρειάζεται μεγάλη επεξεργασία και δεν ανταμείβει ικανοποιητικά όσους τον δουλεύουν. Έδωσε ψωμί, βέβαια, σε πολύ κόσμο και δημιούργησε μιαν αστική τάξη καπνεμπόρων που συνέβαλε σε μια μακρά οικονομική άνθηση της περιοχής, που σήμερα δεν υπάρχει», επισημαίνει. Το εντυπωσιακότερο, ίσως, στοιχείο της ερευνάς του είναι ότι έχει κατορθώσει να εντοπίσει τα γενεαλογικά δέντρα όλων των κατόχων των διαφόρων καπναποθηκών της Ξάνθης και τις μεταβιβάσεις που έγιναν σε αυτές τις ιδιοκτησίες από γενιά σε γενιά μέχρι να φθάσουν είτε στην οριστική τους κατεδάφιση είτε στο να σωθούν και να ανακηρυχθούν διατηρητέα κτίσματα από το Ελληνικό Δημόσιο.
Με στοιχεία

Το 1912 η Ξάνθη αριθμούσε 147 καπναποθήκες Σήμερα σώζονται 46 Οι 87 καπναποθήκες ανήκαν σε Έλληνες Οι 35 σε Τούρκους, οι 13 σε Βούλγαρους