[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Από τη χωροταξία στην αντιστάθμιση

Η υπόθεση Βατοπεδίου, πέρα από τον συσχετισμό της με την πολιτική ηθική, ξαναβάζει τα ερωτήματα τα σχετικά με την ενδεδειγμένη πολιτική του περιβάλλοντος σε μια χώρα όπου η παρανομία είναι ο κανόνας και όχι η εξαίρεση. Κάτω από αυτές τις συνθήκες και αφ΄ ης στιγμής απαιτείται οι ελέγχοντες να είναι περισσότεροι από τους ελεγχόμενους, κανένας μηχανισμός δεν μπορεί να είναι αποτελεσματικός. Ένα κράτος – τέρας δεν μπορεί να είναι ούτε δημοκρατικό, ούτε προσανατολισμένο σε αξίες σοβαρές όπως είναι η προστασία της φύσης ή και γενικότερα η προστασία του δημόσιου συμφέροντος. Τα εκάστοτε «σκάνδαλα» είναι η κορυφή του παγόβουνου και έρχονται στη δημοσιότητα για λόγους συγκυριακούς και πολύ απέχοντες από τη σταθερή προσήλωση της κοινωνίας στη συνταγματική νομιμότητα.

Η χωροταξία, το Κτηματολόγιο, το Δασολόγιο κ.λπ. που προτάθηκαν επανειλημμένως ως εργαλεία ρυθμιστικά και κανονιστικά, προϋποθέτουν μια χρηστή διοίκηση. Είναι ο λόγος που απέτυχαν και θα αποτυγχάνουν στο μέλλον, παρά το ότι προσφέρονται ως άλλοθι στις κυβερνήσεις της μετριοκρατίας. Επειδή όμως η δόμηση, τα δημόσια έργα κ.λπ. δεν πρόκειται να σταματήσουν- ακόμη κι όταν εξεγείρονται οι συνειδήσεις των πιο ευαίσθητων εκ των πολιτών-, η ζυγαριά θα γέρνει μονίμως εναντίον των πιο ευάλωτων περιοχών, αυτών δηλαδή που θα έπρεπε κατ΄ εξοχήν να προστατεύονται.

Στις πιο ανεπτυγμένες χώρες αυτός ο κίνδυνος διαγνώστηκε εγκαίρως και παρά το γεγονός ότι στις χώρες αυτές λειτουργούν ακόμη οι θεσμοί, προτάθηκαν και πρόσθετα εργαλεία. Ένα από αυτά είναι τα μέτρα αντιστάθμισης. Καθώς δηλαδή κάθε ρύθμιση στον χώρο δημιουργεί δουλείες αλλά και δυσσυμμετρίες στην κατανομή των δικαιωμάτων, είναι φυσικό να σκεφτεί κανείς ότι το κόστος θα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν καλύτερα μοιρασμένο. Όχι τόσο για λόγους κοινωνικής δικαιοσύνης, αλλά περισσότερο για λόγους ρεαλισμού και κοινωνικής αποδοχής. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι όσοι ωφελούνται από τα έργα χωρικής

ΟΣΟΙ ΩΦΕΛΟΥΝΤΑΙ

από τα έργα χωρικής ανάπτυξης, θα πρέπει να αναλαμβάνουν και το κόστος των αντισταθμιστικών μέτρων τα οποία θα αποζημιώσουν τους «θιγόμενους»

ανάπτυξης, θα πρέπει να αναλαμβάνουν και το κόστος των αντισταθμιστικών μέτρων τα οποία θα αποζημιώσουν τους «θιγόμενους». Ένα «τέλος δόμησης» για παράδειγμα, που θα τροφοδοτεί έναν ειδικό μηχανισμό ανακατανομής κερδών/ζημιών, είναι μια ιδέα αρκετά ώριμη και κυρίως άξια προσοχής.

Μια ανάλογη θεωρία, με αρκετούς οπαδούς κυρίως στις αγγλοσαξονικές χώρες, είναι τα σχήματα αντιστάθμισης που βασίζονται στις προσπάθειες για «μηδενικό ισοζύγιο» (no net loss), ακόμη κι αν αρκετά ζητήματα τόσο στο επιστημονικό όσο και στο θεσμικό επίπεδο δεν είναι καθόλου λυμένα. Αυτό με απλούς όρους μεταφράζεται στην αποκατάσταση του περιβάλλοντος από έργα δόμησης, υποδομών κ.ά. διά της δέσμευσης και αναβάθμισης γης με αντίστοιχη αξία, στην περιοχή του έργου ή και μακρύτερα. Στόχος είναι το τελικό ισοζύγιο σε τοπική κλίμακα (π.χ. ενός νησιού) να είναι μηδενικό ή και θετικό. Εκείνος που πληρώνει είναι αυτός που ωφελείται από την ανάπτυξη (π.χ. επενδυτής σε τουριστικά ακίνητα). Το ύψος της αποζημίωσης που θα κληθεί να καταβάλει είναι θέμα πολιτικής βούλησης και συμφωνίας, αλλά και θέμα της αγοράς: ποιο είναι το κόστος των αντισταθμιστικών μέτρων που απαιτούνται.

Πέρα από την επίτευξη των όρων της περιβαλλοντικής προστασίας, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι μηχανισμοί όπως οι αντισταθμιστικές ρυθμίσεις έχουν μεσοπρόθεσμα και άλλα παράλληλα οφέλη. Οι εμπλεκόμενοι- φορείς, κράτος, κατασκευαστές, μελετητές, περιβαλλοντικές οργανώσεις, Τοπική Αυτοδιοίκηση κ. ά. – υποχρεώνονται να αποκτήσουν εμπειρία στην αποκατάσταση, αναβάθμιση, ανάταξη κ.ά. του περιβάλλοντος, να αναζητήσουν διαδικασίες συναίνεσης, να δημιουργήσουν εργαλεία περιβαλλοντικής αποτίμησης (ποσοτικοποίηση των επιπτώσεων), να συνδέσουν θεωρία και πράξη, να υλοποιήσουν σε πραγματική κλίμακα προγράμματα προστασίας και εν τέλει να αντλήσουν συμπεράσματα και για άλλες περιπτώσεις/περιοχές. Είναι επίσης φανερό ότι τέτοια πραγματικά σχέδια μπορούν να αναθερμάνουν την αγορά εργασίας (δημιουργία ζήτησης σε μια σειρά από επαγγέλματα) και να αποτελέσουν (γιατί όχι) το όχημα για τη μετάβαση από την «οικονομία εις βάρος του περιβάλλοντος», στην αειφορική οικονομία. Ο Ηλίας Ευθυμιόπουλος είναι πρώην υφυπουργός.