Φαινόμενα

Ένα story θα σας πω…
Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr ,

Ούτε που καταλαβαίνει κανείς πού είναι η αλήθεια και πού η κατασκευή στις ιστορίες-σανπαραμύθια που αφηγούνται κουτσομπολίστικα δελτία και εκπομπές
Χιλιάδες χρόνια ασκεί ο άνθρωπος την τέχνη της αφήγησης. Από τότε που σχημάτισε κοινωνίες. «Η αφήγηση αρχίζει με την ιστορία της ανθρωπότητας» έγραφε ο Μπαρτ.

Να λοιπόν, που σε αυτή την πανάρχαια ανθρώπινη τέχνη χρωστάμε, για παράδειγμα, και τις ιστορίες για απίθανα πρόσωπα που αφηγείται καθημερινώς το «νεανικό» δελτίο του Star, όπως και αυτή που μας προκάλεσε το ενδιαφέρον με την έντεχνη αοριστία των στοιχείων και το παντελώς αδιάφορο περιε- χόμενό της: «Αθλητής και παλαιό (!) μοντέλο, που υπήρξαν κάποτε ζευγάρι και πολύ ερωτευμένοι, βγαίνουν και πάλι μαζί. Φαίνεται ότι ο έρωτας ξαναφούντωσε, μόνο που ο ένας από τους δύο, ο αθλητής, έχει κάνει οικογένεια, οπότε είναι παράνομος».

Συγκλονιστικό; Να ανατριχιάσουμε που ο έρως ποτέ δεν πεθαίνει; Άλλωστε η ιστορία θαυμάσια θα μπορούσε να μην είναι αληθινή. Έτσι κι αλλιώς, η τέχνη της αφήγησης που λέγαμε, μας το επιτρέπει. Δεν έχουν σημασία τα στοιχεία ταυτότητας των πρωταγωνιστών, αλλά αυτή καθαυτή η ιστορία τους, την οποία αναλαμβάνει ο αφηγητής να τη διηγηθεί σαν να πρόκειται για παραμύθι.

Σε κάθε παρουσίαση προσώπου για παράδειγμα, τόσο στο Star όσο και στο Αlter- τα κανάλια του ψυχαγωγικού κουτσομπολιού- οι ρεπόρτερ δανείζονται κλισέ από παραμύθια, ταυτίζουν τα αληθινά πρόσωπα με εκείνα των παραμυθιών, π.χ. «μια φορά και έναν καιρό ήταν μια μικρή Κοκκινοσκουφίτσα που την έλεγαν… Ελεονώρα (για τη Μελέτη)». Χαριτωμένο; Μοιάζει, αλλά δεν είναι διόλου απλή, ούτε αθώα αυτή η τεχνική. Το storytelling, όπως αποκαλείται αυτή η τεχνική της επικοινωνίας, αποτελεί ένα νέο, μεγάλο ρεύμα όχι μόνο στα μίντια, αλλά σε οποιοδήποτε επαγγελματικό χώρο που έχει σχέση με την επικοινωνία. Οποιεσδήποτε ιστορίες, για «νεράιδες» και «παλικάρια», για «αδίστακτους», για «χαριτωμένους», για «πριγκίπισσες» ή «βασίλισσες-της-νύχτας» που μπερδεύουν πραγματικότητα με φαντασία δεν είναι διόλου αθώες, όπως άλλωστε δεν είναι ούτε τα παραμύθια. Χάρη σε αυτές τις ιστορίες επιτυγχάνεται ο έλεγχος του πνεύματος του φιλοθεάμονος, κατευθύνονται οι αντιλήψεις, διαμορφώνονται οι νοοτροπίες. Γιατί κάθε τέτοιου είδους «story» ζυμώνει την πραγματικότητα με υλικά των παραμυθιών, αναπαράγοντας τα συντηρητικά τους στερεότυπα και κυρίως εκείνο τον πολύ τακτοποιημένο, ακίνητο κόσμο τους, χωρισμένο σε «καλούς» και «κακούς». Ακριβώς γι΄ αυτό τον λόγο είναι ιδανικοί μηχανισμοί προπαγάνδας.

Λένε πως ο Ρόναλντ Ρίγκαν σε δημόσιους λόγους του ανέφερε συχνά ένα επεισόδιο από παλιά πολεμική ταινία του σαν να ανήκε στην πραγματική ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών.

Έχει κατ΄ αρχάς ενδιαφέρον πόσο χώρο καταλαμβάνουν στην τηλεόραση ιστορίες εξόφθαλμα κατασκευασμένες και στην πραγματικότητα εξ ολοκλήρου αδιάφορες. Έχει καμιά σημασία αν αναθερμάνθηκε ο έρωτας οποιωνδήποτε; Θα χάσουμε τον ύπνο μας από ανησυχία;

Κι όμως, η αφήγηση έχει σημείακλειδιά, που αφορούν την προπαγάνδα κοινωνικών νοοτροπιών: «Βρέθηκαν για ένα ολόκληρο Σαββατοκύριακο σε πολυτελέστατο ξενοδοχείο έξω από τη Λάρισα (σ.σ.: η μοντέλα και ο αθλητής) και όσοι τους είδαν, που ήταν ελάχιστοι, λένε πως έλαμπαν και οι δυο τους», ήταν η συνέχεια του story.

Ο ρομαντισμός του έρωτα που «λάμπει» είναι το ζαχαρένιο γλάσο για να προβληθεί το λάιφ στάιλ της απιστίας, «πολυτελέστατο ξενοδοχείο» και «ολόκληρο Σαββατοκύριακο». Κατόπιν αφήνονται οι φαντασιώσεις του φιλοθεάμονος να συμπληρώσουν τα κενά, έτσι ώστε τα δύο υποτιθέμενα πρόσωπα της ιστορίας, αν και παντελώς άγνωστα – ενδεχομένως και ανύπαρκτα- να μοιάζουν στο τέλος οικεία.
…να γελάσετε κι εσείς

Γι΄ αυτό και παρά το αναμφισβήτητο χάζι που προσφέρουν όλα αυτά τα story ή τα παραμυθόμορφα ρεπορτάζ των μεσημεριανάδικων για τις σοουμπίζνες, γεννούν και ένα αίσθημα γελοιότητας. Οι λιγωμένες φωνές των αφηγητών- πανελιστών που προσπαθούν να παρουσιάσουν τις ξανθομαλλούσες των τηλεκαφέδων, Ελεονώρα ή Ελένη σε ρόλους Σταχτοπούτας ή Κοκκινοσκουφίτσας και τα πλάνα των ξανθών μαλλιών τους μαζί με τις ιστορίες από τα παιδικά τους χρόνια είναι τουλάχιστον για γέλια.

Κάποτε οι μεγάλοι αφηγητές σαν τον Όμηρο, τον Τολστόι ή τον Σαίξπηρ ιστορούσαν πανανθρώπινους μύθους και μεταβίβαζαν διδάγματα περασμένων γενεών και καρπούς συσσωρευμένης εμπειρίας.

Στην εποχή του τηλεοπτικού storytelling αντιθέτως, μια τεχνητή αφήγηση κολλάει πάνω στην πραγματικότητα και κατευθύνει τις συγκινήσεις του φιλοθεάμονος και τη σκέψη του.