Ο Μύθος ως τέρας και ζώον

ΣΤΟ «ΠΡΩΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΠΟΙΗΣΗΣ» ΠΟΥ ΟΡΓΑΝΩΣΕ ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ
ΠΑΤΡΩΝ ΣΤΙΣ 3, 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 1981, ΚΑΙ
ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟ ΣΤΙΣ ΠΟΙΗΤΙΚΕΣ
«ΓΛΩΣΣΕΣ», ΜΕΛΟΣ ΤΟΤΕ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗΣ
ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΙΣΗΓΗΘΗΚΑ ΤΟ ΘΕΜΑ «Η
ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ». ΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ
ΝΑ ΔΙΟΡΓΑΝΩΝΕΤΑΙ ΚΑΘΕ ΧΡΟΝΟ
ΕΩΣ ΚΑΙ ΦΕΤΟΣ, ΧΩΡΙΣ, ΦΕΥ, ΤΗΝ ΑΝΑΛΟΓΗ
ΠΡΟΒΟΛΗ. ΑΛΛΑ ΗΘΗ, ΑΛΛΟΙ ΧΡΟΝΟΙ, ΑΠΟΔΟΜΗΤΙΚΟΙ
ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ
Στην καρδιά τότε του δομισμού χρησιμοποίησα τις μεθόδους του για να εισηγηθώ το ειδικό μου θέμα. Η εισήγησή μου είχε δημοσιευτεί στο «Βήμα» (14-7-81) και αναδημοσιεύτηκε στα δοκίμιά μου «Τα μετά το θέατρο» (Καστανιώτης, 1986- Α΄ Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου 1986). Τώρα που περνάμε τις μέρες της αποδόμησης θα ήθελα να επαναφέρω εκείνες τις απόψεις για να προχωρήσω σε μιαν αποτίμηση της σημερινής καταιγίδας που τείνει να καταστήσει τις τέχνες άλλοτε χυλό, άλλοτε απόπατο και άλλοτε σώμα σεσηπός και τυμπανιαίον…

«Το θέατρο είναι ένα γεγονός, επειδή είναι μια απεικόνιση. Η απεικόνιση είναι γλώσσα, δηλαδή σύστημα σημείων. Ο Αριστοτέλης ομιλεί για την των πραγμάτων σύστασιν. Αυτό σημαίνει πως το θέατρο είναι μια μετα-γλώσσα. Κάθε συστατικό μέρος του θεάτρου, κάθε ποιότητα (μύθος, λέξις, μέλος, ήθος, διάνοια, όψις) αποτελεί μια γλώσσα. Η όψη, η λέξη, το μέλος κ.τ.λ. είναι μιμήσεις· τα αποτελέσματα αυτών των πράξεων, «τα πράγματα», συνιστούν ένα όλο που είναι μια άλλη γλώσσα. Μόνο έτσι μπορούν να νοηθούν τα αριστοτελικά χωρία: “Ο Μύθος μέγιστον πάντων” και “μέγιστον τούτων η των πραγμάτων σύστασις” και “τα πράγματα και ο Μύθος τέλος της τραγωδίας”. Η έννοια του μεγίστου δεν είναι, νομίζω, αξιολογική, όπως συνήθως ερμηνεύεται. Ο Μύθος και τα πράγματα, ως σύσταση, είναι μέγεθος. Τα πράγματα είναι σύνολο γλωσσών και ο Μύθος είναι μια γλώσσα που μεταφράζει τις επιμέρους γλώσσες των πραγμάτων…

Το ενδιαφέρον στην αριστοτελική θεωρία είναι πως ο μύθος ανήκει στα στοιχεία, είναι ένα από τα πράγματα, είναι μια επιμέρους γλώσσα και ταυτόχρονα μια μετα-γλώσσα. Όπως, ακριβώς η Λογική είναι ένα σύστημα και ταυτόχρονα μια γλώσσα για όλα τα άλλα συστήματα, ο Μύθος καθορίζει τη λογική των επιμέρους συστημάτων. Είναι δομικό στοιχείο και ταυτόχρονα υπερδομή. Ως συστατικό στοιχείο ονομάζεται πλοκή, ως σύσταση των πραγμάτων θα μπορούσε να ονομαστεί πλέγμα. Τα πράγματα καθαυτά είναι ποιότητες, ως στοιχεία του πλέγματος λειτουργούν ως ποσότητες που προσδιορίζουν την ποιότητα του Μύθου. Ύφος, μ΄ αυτήν τη συλλογιστική, είναι οι επιλογές των ποσοστιαίων αναλογιών των ποιοτικών στοιχείων.

Όταν μια ποιότητα εξαφανίζεται, π.χ. το μέλος

Αποδομώντας τα έργα του Αριστοφάνη, του Ευριπίδη ή του Ίψεν, του Σαίξπηρ ή του Ρακίνα, δημιουργείς «Τέρατα» και όχι «Ζώα», ζωντανούς οργανισμούς

από το αστικό θέατρο, η ποσοτική της απώλεια αναπληρώνεται με τη διόγκωση άλλων στοιχείων, δίκην αναπληρωτικής εκτάσεως. Ο Μύθος ως υπερδομή είναι δυνατόν να υπάρξει αυθύπαρκτος, όπως υπέδειξε ο Αριστοτέλης και απέδειξε ο παντόμιμος. Το θέατρο λοιπόν είναι ένα γεγονός, ένα συμβάν σημείων που αντανακλά μια τάξη πραγμάτων που είναι μιμητικά φανταστικά είδωλα ποιητικής τάξεως. Κάθε επιμέρους συστατικό στοιχείο του θεάτρου υπόκειται στον οικείο κώδικα. Η Όψις στον εικαστικό, η λέξη στον γραμματικό, τα μέλη στον μουσικό, το ήθος στον ψυχολογικό, η διάνοια στον ρητορικό και στον κοινωνικό κώδικα.

Ο Μύθος ως συστατικό στοιχείο, ως πλοκή, παραπέμπει στον ποιητικό επικό κώδικα. Ο Μύθος ως πλέγμα, ως υπερδομή είναι μια μετα-γλώσσα που έχει φορέα της το ζωντανό («ζώντων ου δι΄ απαγγελίας») ανθρώπινο κορμί, εν χρόνω και χώρω. Ο περίφημος ορισμός ότι «θέατρο είναι ένα πατάρι και ένα πάθος» είναι ο συντακτικός και ο γραμματικός καθορισμός αυτής της τέχνης και αναφέρεται σ΄ αυτό που λέμε επιφανειακή δομή. Η μελέτη των μετασχηματισμών της δομής (όπως δίδαξε ο Τσόμσκι) μας οδηγεί είτε σε βαθιές δομές είτε στη διαχρονική εξέλιξη.

Αφού το θέατρο είναι γλώσσα, δομή, σύστημα, γεγονός, τέλος ανήκει στην ιστορία του και επιδέχεται ερμηνεία και περιγραφή. Η ερμηνεία εξαρτάται από τον τρόπο που βλέπω, η περιγραφή από τον τόπο που βλέπω. Άρα το θέατρο «διαβάζεται» με τη φιλοσοφική ή με την επιστημονική γλώσσα. Έγκυρη είναι κάθε φορά η αναγκαία. Αν έλεγα πως αναγκαία είναι η εύχρηστη, θα νομιμοποιούσα μια κριτική μέθοδο;».

Όσοι μου κάνουν την τιμή να με παρακολουθούν τριάντα οκτώ τώρα χρόνια σ΄ αυτές τις στήλες θα έχουν αντιληφθεί πως αυτήν την κριτική μέθοδο, κάθε φορά, κατά την ωριμότητα, βελτιωμένη χρησιμοποιώ, προσπαθώ δηλαδή να αποδείξω πως η αναγκαία ερμηνευτική και περιγραφική προσέγγιση ενός θεατρικού κειμένου ως παραστάσιμου μιμητικού γεγονότος είναι μια μέθοδος εύχρηστη. Ως εκ τούτου, για να λειτουργήσει μια παράσταση πρέπει να σεβαστούμε και την των πραγμάτων σύστασιν, ακολουθώντας τις ποσοστιαίες αναλογίες των ποιοτικών στοιχείων και τη μετα-γλώσσα, τον Μύθο, ως μέγιστο είδος εγγυώμενο την ισορροπία των πραγμάτων. Άρα, δεν μπορούμε, χωρίς να αλλοιώσουμε τον Νουν του συγγραφέα να «πειράξουμε» τον Μύθο, το μέγιστον πάντων, δηλαδή την υπερδομή, διότι όταν αλλοιώνεται, πειράζεται, ενοχλείται, απαξιώνεται, αλλάζει άξονα η υπερδομή, το δομικό σύστημα γκρεμίζεται, αποδομείται.

Προσωπικά δεν αρνούμαι πως κάθε γκρέμισμα, κάθε αποδόμηση είναι ένα γεγονός επίσης, όπως είναι ο φόνος, η συκοφαντία, η προδοσία το μίσος, γεγονότα όταν αναφέρονται σε πρόσωπα ή σε ομάδες ή σε λαούς αλλά δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί πως έχουν να κάνουν με τον σεβασμό στον άνθρωπο, στα ήθη και στους θεσμούς. Άρα αποδομώντας τα έργα του Αριστοφάνη, του Ευριπίδη ή του Ίψεν, του Σαίξπηρ ή του Ρακίνα και πειράζοντας την υπερδομή, το μέγιστον πάντων, τον Μύθο ή την ισορροπία της συστάσεως των πραγμάτων, για να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη πάλι (και τον Τάσο Λιγνάδη που εύστοχα τον ανέγνωσε) δημιουργείς «Τέρατα» και όχι «Ζώα» ζωντανούς οργανισμούς. Και να προχωρήσω ακόμη τη σκέψη μου. Ένα τέρας είναι ένα γεγονός επίσης. Δικαιούσαι να φτιάχνεις τέρατα (Σφίγγες, Χίμαιρες, Κενταύρους, Λυκάνθρωπους, Φρανκενστάιν, Μπάτμαν κ.τ.λ.) και ζωντανά φανταστικά όντα. Δεν έχεις όμως το ηθικό δικαίωμα να παραμορφώνεις, να ακρωτηριάζεις, να μεταμοσχεύεις σε ζωντανά σώματα πεθαμένα όργανα, να αλλάζεις φύλο ή να κάνεις λοβοτομή σε άρτια σώματα, σε «ζώα» υγιή και αρτιμελή. Μια τέτοια πράξη στον καθημέρα βίο είναι κακουργηματική. Και δεν αντιλαμβάνομαι γιατί το να ευνουχίζεις έναν άνδρα, να αφαιρείς τα όργανα από ένα παιδί, να βιάζεις ένα νήπιο είναι ανοσιούργημα και τα εκτεθειμένα και ανυπεράσπιστα τέκνα της τέχνης μπορεί ο καθένας να τα βασανίζει, να τα ανασκολοπίζει, να τα κατακρεουργεί.