Γνώμη Η αρετή της δημοκρατίας

Προσωπικός πλουτισμός των πολιτικών. «Μαύρη», υπόγεια χρηματοδότηση της κομματικής και πολιτικής δραστηριότητας. Δημόσιες συμβάσεις που καταρτίζονται με κριτήριο το ιδιωτικό κέρδος εκείνου που αποφασίζει και όχι το δημόσιο όφελος. Το τρίπτυχο των οικουμενικών παθών της δημοκρατίας. Και το λάιτ μοτίφ του καθ΄ ημάς δημόσιου βίου, από το 1989, τουλάχιστον, κι ύστερα.

Και η συζήτηση γυρίζει διαρκώς γύρω από τα ίδια ερωτήματα: Πόση ηθική χωρά στην πολιτική πράξη; Πόσο ενάρετους θέλουμε τους πολιτικούς που μας εκπροσωπούν; Τι είδους αρετή απαιτούμε από αυτούς; Με ποια μέσα, με ποιο μέτρο τη μετράμε και την ελέγχουμε;

Απλά ερωτήματα, δύσκολες απαντήσεις, σε γλιστερό έδαφος η όλη συζήτηση. Όχι μόνον επειδή το μέτρο της αρετής ποικίλλει- στην Αμερική, για παράδειγμα, ένας πρόεδρος ο οποίος θα παντρευόταν ένα πρώην μοντέλο με εκατοντάδες γυμνές φωτογραφίες και δεκάδες εραστές στο ενεργητικό της θα είχε υπογράψει τον αφανισμό του και χωρίς μάλιστα να χρειαστεί να κυκλοφορήσει η νέα σύζυγος και δίσκο με τολμηρά ερωτικά τραγούδια, ενώ, αντίθετα, στην Ευρώπη θα είχε εξοστρακιστεί ντροπιασμένος ένας υποψήφιος ηγέτης, του προοδευτικού μάλιστα χώρου, που θα εμφάνιζε τις ισχυρότερες επιχειρήσεις και τους πλουσιότερους ανθρώπους της χώρας του στην επίσημη λίστα των χρηματοδοτών του…

Κι ούτε μόνον επειδή ο «τόπος» της πολιτικής είναι, ούτως ή άλλως, το φαίνεσθαι και οι αρετές ή τα ελαττώματα των πολιτικών ηγετών δεν είναι αυτά που πράγματι, εσωτερικά, διαθέτουν, αλλά αυτά που η κοινή γνώμη αναγνωρίζει σ΄ αυτούς.

Μα προπάντων επειδή η ηθική απαίτηση που έχουμε από έναν επαγγελματία πολιτικό σε μια δημοκρατία δεν είναι να σώσει την ψυχή του, αλλά να ωφελήσει τη χώρα. Το μέτρο του δημόσιου ήθους δεν είναι η συνέπεια του πολιτικού προς κάποιον εσωτερικό ή δημόσιο κώδικα ηθικής, αλλά η αποτελεσματική προώθηση του δημόσιου καλού. Και οι «καλοί άνθρωποι» δεν είναι πάντοτε καλοί πολιτικοί (το αντίθετο είναι συνηθέστερο- μας προειδοποιούσε ο Μακιαβέλι).

Η ηθική απαίτηση που έχουμε από έναν επαγγελματία πολιτικό σε μια δημοκρατία δεν είναι να σώσει την ψυχή του, αλλά να ωφελήσει τη χώρα. Το μέτρο του δημόσιου ήθους δεν είναι η συνέπεια του πολιτικού προς κάποιον εσωτερικό ή δημόσιο κώδικα ηθικής, αλλά η αποτελεσματική προώθηση του δημόσιου καλού. Και οι «καλοί άνθρωποι» δεν είναι πάντοτε καλοί πολιτικοί (το αντίθετο είναι συνηθέστερο- μας προειδοποιούσε ο Μακιαβέλι)

Το πρόβλημα της διαφθοράς, λοιπόν, δεν είναι πρόβλημα ηθικής. Είναι πρόβλημα δημοκρατίας.

Πρώτον, επειδή η δημοκρατία είναι το αγαθό που απειλείται. Η διαφθορά είναι πρόβλημα, όχι επειδή η συμπεριφορά των πολιτικών σκανδαλίζει τους χρηστούς πολίτες. Ούτε επειδή προσθέτει κόστος και αφαιρεί αποδοτικότητα από τα δημόσια οικονομικά. Μα επειδή η διαφθορά (η εμπέδωση, δηλαδή, στην κοινή γνώμη της πεποίθησης ότι οι εκπρόσωποί μας θέτουν εαυτούς υπεράνω των κανόνων που θεσπίζουν για εμάς τους υπόλοιπους και τα ιδιωτικά συμφέροντά τους πάνω από τα δικά μας) κλονίζει καίρια το πλέον αναγκαίο για τη δημοκρατική συγκρότηση της πολιτείας αγαθό: την εμπιστοσύνη. Δεύτερον, επειδή η αιτία της γιγάντωσης των φαινομένων πολιτικής διαφθοράς είναι ακριβώς η κόπωση της δημοκρατίας- ραγδαία μετά το 1989-, η εξασθένηση της συμμετοχής των πολιτών στα κοινά, η απώλεια νοήματος στη δημόσια σφαίρα. Η αδιαφορία μας για τις κοινές μας υποθέσεις, για τα δημόσια πράγματα, η ιδιώτευσή μας, είναι η βασική προϋπόθεση για την «ιδιωτικοποίηση του δημόσιου αγαθού» από εκείνους που ερήμην μας το διαχειρίζονται. Και με αυτήν την έννοια, η Ελλάδα είναι, ίσως, η πιο διεφθαρμένη χώρα στην Ευρώπη, επειδή είναι η λιγότερο δημοκρατική χώρα της Ευρώπης. Όχι επειδή οι δικοί μας πολιτικοί είναι από χειρότερη πάστα, μα επειδή η δημοκρατία μας είναι πιο αχαμνή, οι θεσμοί ελέγχου της εξουσίας και συμμετοχής των πολιτών στα κοινά ατελέστεροι, ασθενέστεροι, ελλειμματικοί. Και τρίτον, επειδή το μόνο μέσο για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του προβλήματος είναι η διεύρυνση της δημοκρατίας. Δεν χρειαζόμαστε ούτε «ηθικοποίηση της πολιτικής» ούτε «πολιτικοποίηση της ηθικής». Αυτά είναι τα μέσα του λεπενισμού- σε διάφορες παραλλαγές του. Ακόμη λιγότερο χρειαζόμαστε «δικανοποίηση της πολιτικής»- να κάνουμε δηλαδή τον εισαγγελέα κριτή του ηγεμόνα. Είδαμε πού οδήγησε αυτό εκεί όπου δοκιμάστηκε παραδειγματικά, στην Ιταλία: στη μακρά κυριαρχία τής πιο διεφθαρμένης εκδοχής λαϊκιστή ηγεμόνα…

Ούτε η υποκριτική (αποδεδειγμένα πια υποκριτική) ηθικολογία της Δεξιάς λύνει το πρόβλημα ούτε η υποκατάσταση της πολιτικής από τον εισαγγελέα. Έχουμε μόνο μία λύση κατά του φαινομένου της διαφθοράς- αυτήν που (κάποτε, τουλάχιστον) επαγγελλόταν η Αριστερά: τη μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή των πολιτών στο δημόσιον πράγμα.