Γνώμη Η νοσταλγία της ουτοπίας

Πάνε ακριβώς 40 χρόνια. Οι φοιτητές στο Παρίσι ξήλωναν τους κυβόλιθους από τους δρόμους γύρω από τη Σορβόννη κι έστηναν οδοφράγματα. Κάτω από τους κυβόλιθους κρυβόταν η ακτή, απέναντί τους βρισκόταν μια εξουσία που την απειλούσε η φαντασία και γύρω τους, πίσω από τις ασπίδες των αστυνομικών, οι απαγορεύσεις που θα έπρεπε να απαγορεύονται. Ήταν το έτος Ένα μιας νέας εποχής ή το συμβολικό τέλος της εποχής των επαναστάσεων; Ήταν μια νικηφόρα ή μια ηττημένη επανάσταση; Ήταν η στιγμή που άλλαξε τον κόσμο και μας έκανε αυτό που είμαστε; Ήταν απλώς μια «εξέγερση των κακομαθημένων», όπως είπε κάποτε ο Σαρκοζί; Ή, μήπως, δεν ήταν καν μια επανάσταση, αλλά μια αντεπανάσταση που, μάλιστα, απεδείχθη απολύτως επιτυχής, γενέθλια του κυρίαρχου φιλελεύθερου ατομικισμού, όπως υποστηρίζει μια ορισμένη σχολή κριτικής σκέψης;

Η επέτειος ξανανοίγει τη συζήτηση- κι όχι μόνο στη Γαλλία. Κι ας μας καλούσε ο Κον Μπεντίτ να την ξεχάσουμε. «Forget ΄68» ήταν ο τίτλος του βιβλίου που εξέδωσε πριν από έναν μήνα. «Ξεχάστε το 1968 – έλεγε- τελείωσε πια, κερδίσαμε, κερδίσαμε πολιτιστικά τουλάχιστον…».

Κερδίσανε; Κατά κάποιον τρόπο, ίσως. Όπως έλεγε και ο Μαρξ, άλλωστε, οι άνθρωποι διαμορφώνουν την ιστορία τους, δρώντας με βάση τις ιδέες και τις επιθυμίες τους, στόχους, πάθη ή όνειρα που κινούν τον καθένα με διαφορετικό τρόπο, μα το τελικό αποτέλεσμα, η τελική έκβαση είναι κάτι που κανείς δεν θέλησε, ονειρεύτηκε ή σχεδίασε. Θα μπορούσε η παλιά αυτή φράση να είναι το επιμύθιο και της νέας συζήτησης για το μαγικό 1968. Το εντυπωσιακό, όμως, είναι πωςπαρ΄ ότι αμφιβάλλω αν υπάρχει γεγονός που να έχει συζητηθεί, αναλυθεί, κινηματογραφηθεί ή τραγουδηθεί περισσότερο από τον Μάη του ΄68, κι όσα ενέπνευσε κι όσα τον ενέπνευσαν, παρ΄

Όταν οι άνθρωποι νιώθουν έντονη την ανάγκη να ανατρέψουν, να αλλάξουν τα πράγματα, τότε ακριβώς επικαλούνται με αγωνία τα πνεύματα του παρελθόντος, δανείζονται τα ονόματά τους και τα πολεμικά τους συνθήματα, μιλούν με δανεισμένη γλώσσα και παρουσιάζουν- με μια σεβάσμια, από τον χρόνο, μεταμφίεση- τη δική τους «στιγμή»

ότι όλα ή σχεδόν όλα έχουν ειπωθεί- για κάποιον λόγο η επέτειος των 40 χρόνων από τον μαγικό Μάη σημαδεύεται από μια εκδοτική έκρηξη. Κάθε εφημερίδα ή περιοδικό που σέβεται τον εαυτό του, από το «Νewsweek» και τον «Οbservateur» έως τον «Ταχυδρόμο» κι από τον «Μonde» και τους «Νew Υork Τimes» έως τα (πληρέστατα εν προκειμένω) «ΝΕΑ», θεωρούν υποχρέωσή τους να προσφέρουν στους αναγνώστες τους αφηγήσεις, εξιδανικευμένες αναμνήσεις ή κριτικές επαναξιολογήσεις, μαζί με άφθονα οπτικά και ηχητικά τεκμήρια και κάθε είδους παραφερνάλια από την τελευταία μεγάλη εξέγερση στον δυτικό κόσμο. Γιατί;

Είναι μόνο μια συσκευασία της νοσταλγικής μνήμης σε ευπώλητη καταναλωτική παρωδία; Ή οσμίζονται τα μίντια μια αυθεντική νοσταλγία για κάτι από εκείνη τη μαγική χρονιά που διατηρεί ζωντανή την ελκτική της δύναμη; Μια νοσταλγία για μια εποχή που πίστευε ακόμη στο μέλλον, που ήταν αισιόδοξη, σίγουρη πως το αύριο θα είναι καλύτερο από το χθες, σίγουρη για τη δυνατότητά μας να αναπλάθουμε, να αλλάζουμε τη ζωή και τον κόσμο. Νοσταλγία για μια εξέγερση- την τελευταία, ίσως- που έγινε με σημαία της μια φωτεινή (έστω και συχνά συγκεχυμένη, σουρεαλιστική και αντιφατική) ουτοπία, προτού ο κόσμος χάσει την πίστη του στις φωτεινές ουτοπίες, και έρθουν να καλύψουν το κενό σκοτεινές προφητείες μισαλλόδοξες, ξενοφοβικές, εθνικιστικές ή φανατικά θρησκόληπτες.

Το ξέρουμε, άλλωστε, κι αυτό από τον καιρό του Μαρξ. Πως όταν οι άνθρωποι νιώθουν έντονη την ανάγκη να ανατρέψουν, να αλλάξουν τα πράγματα, τότε ακριβώς επικαλούνται με αγωνία τα πνεύματα του παρελθόντος, δανείζονται τα ονόματά τους και τα πολεμικά τους συνθήματα, μιλούν με δανεισμένη γλώσσα και παρουσιάζουν- με μια σεβάσμια, από τον χρόνο, μεταμφίεσητη δική τους «στιγμή». Ο Λούθηρος παρίστανε τον Απόστολο Παύλο και οι επαναστάτες του 1789 τους Γράκχους. Μερικές φορές το αποτέλεσμα είναι αξιοθρήνητο. Μια ιστορική φάρσα. Μα μερικές φορές, ίσως όχι συχνά, κάπως έτσι αρχίζουν πράγματι να διεκδικούν οι άνθρωποι το δικαίωμα να ονειρεύονται ότι θα αλλάξουν τον κόσμο.