Υποψήφιος Λογοτεχνία

Επιλεγμένα θέματα για τους υποψήφιους μαθητές Θεωρητικής Κατεύθυνσης της Γ 9 τάξης Ενιαίου Λυκείου.

Γεωργίου Βιζυηνού « Το αμάρτημα της μητρός μου» 1. Το λογοτεχνικό είδος Το «Αμάρτημα της μητρός μου» είναι ένα εξαιρετικό διήγημα με ηθογραφικό και ψυχογραφικό χαρακτήρα που βασίζεται στη δομή αίνιγμα-λύση. Ωστόσο υπάρχουν χαρακτηριστικά που το διαφοροποιούν από ένα τυπικό διήγημα. Η δομή ενός κλασικού διηγήματος χαρακτηρίζεται από το μονοκεντρισμό του ενός επεισοδίου, που περιέχει έναν κεντρικό ήρωα και χαρακτηρίζεται από συντομία, λιτότητα και πυκνότητα. Στο συγκεκριμένο όμως διήγημα η αφήγηση εκτείνεται σε περισσότερα του ενός επεισόδια, δηλαδή «ρέπει προς τη μυθιστοριογραφία», όπως αναφέρει ο Παλαμάς. Πράγματι, η δομή είναι περίπλοκη, όπως του μυθιστορήματος και επεκτείνεται σε ένα χρονικό διάστημα είκοσι οχτώ περίπου ετών, ενώ ενσωματώνονται ποικίλα στοιχεία (λαογραφικά, ιδεολογικά, ψυχολογικά) και η επιβράδυνση της δράσης είναι φανερή. Εξάλλου, το τέλος δεν τοποθετείται στο σημείο κορύφωσης (αποκάλυψη του αμαρτήματος), όπως συμβαίνει στο διήγημα, αλλά λίγο αργότερα (εξομολόγηση στον Πατριάρχη). Το τέλος του είναι σημείο εξασθένησης, όχι ενίσχυσης, γεγονός που πιστοποιεί πως πολλά από τα στοιχεία του μυθιστορήματος βρίσκονται «δυνάμει» στο συγκεκριμένο διήγημα.

2.Ο τόπος/ Αντίθεση κλειστού-ανοικτού χώρου.

Το σκηνικό του διηγήματος είναι το χωριό Βιζύη,η ιδιαίτερη πατρίδα του συγγραφέα και οι σκηνές τοποθετούνται άλλοτε στον κλειστό χώρο του σπιτιού ή της εκκλησίας και άλλοτε στην ύπαιθρο. Χαρακτηριστικό στοιχείο του διηγήματος είναι η απουσία εκτεταμένων περιγραφών εσωτερικών ή εξωτερικών χώρων. Βέβαια, ο τόπος αναφέρεται τόσο μόνον, όσο είναι χρήσιμο για την εξέλιξη των γεγονότων. Αυτό συμβαίνει γιατί, όπως υποστηρίζει ο Κ. Στεργιόπουλος «κέντρο στα διηγήματα του Βιζυηνού αποτελεί ο άνθρωπος και ενώ η ιστορία εξελίσσεται στο φυσικό και αγροτικό περιβάλλον, η φύση, μολονότι δεν παραλείπει εδώ κι εκεί να την περιγράφει, εμφανίζεται κάπως αφηρημένη και έχεις παράδοξα την εντύπωση ότι επικρατεί ο κλειστός χώρος» Ο χώρος όμως λειτουργεί ως υλοποίηση μιας αντίθεσης: ο κλειστός χώρος συνδέεται με την αρρώστια, την οδύνη και το θάνατο, ενώ ο ανοιχτός χώρος με ευχάριστα συναισθήματα και λειτουργεί θετικά, ανακουφιστικά στο δράμα που βιώνουν οι ήρωες.

3.Ο ρόλος των αναλήψεων του διηγήματος Ως προς τη χρονική σειρά που παρουσιάζονται τα γεγονότα παρατηρούμε ότι υπάρχουν στο διήγημα πολλές αναχρονίες με τη μορφή των αναδρομικών αφηγήσεων και μόνο μια πρόδρομη αφήγηση.

Οι αναδρομικές αφηγήσεις αίρουν τη μονοτονία της ευθύγραμμης αφήγησης, επιμηκύνουν το χρόνο της, εξηγούν γεγονότα παρέχοντας απαραίτητες πληροφορίες για το παρελθόν, επιβραδύνουν την εξέλιξη και παρατείνουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Οι αναλήψεις του διηγήματος επιτελούν δύο βασικούς ρόλους:

α) εξυπηρετούν τη δομή του (αίνιγμα- λύση) με τη σταδιακή αποκάλυψη των γεγονότων.

β) εμπλουτίζουν το διήγημα με παράλληλα θέματα (π.χ. λαογραφικά στοιχεία) που ερμηνεύουν την ψυχοσύνθεση και τις αντιδράσεις των ηρώων.Πιο συγκεκριμένα:

1η ανάληψη: (σελ. 133- 134) «Ανακάλεσα εις την μνήμην εσυνήθιζε να με ονομάζη το αδικημένο του»: παραγκωνισμός αφηγητή. Στόχος: να εισάγει ο ήρωας τον αναγνώστη στην πλάνη του (η μητέρα δεν αγαπά το Γιωργή, αντίθετα τον παραμελεί).

2η ανάληψη: (σελ. 135-136) «Μοι φαίνεται.. εξήλθε της αυλής μας»: η σύνθεση του μοιρολογιού.

Στόχος: να εμπλουτιστεί η αφήγηση με λαογραφικά στοιχεία. Ο ρόλος της δεν είναι απλά διακοσμητικός.

3η ανάληψη: (σελ.137) «Τότε μου ήλθεν εις τον νουν μυστικήν ευδαιμονίαν»: Οι νυκτερινές τελετές.

Στόχος: να τονιστεί ο επαναληπτικός χαρακτήρας της νυχτερινής τελετής. Λειτουργεί ενισχυτικά στη σημασία της τελετουργίας και κατευναστικά στην ψυχοσύνθεση του αφηγητή.

4η ανάληψη: (σελ.138): «Πολλοί είχαν κατηγορήσει εχήρευσε πολύ νέα»: ο σιωπηλός θρήνος της μητέρας για το θάνατο του πατέρα.

Στόχος: να τονιστεί ο κοινωνικός έλεγχος και η κοινωνική καταπίεση προς τη γυναίκα αλλά και η υπέρβαση αυτών σε στιγμές οδύνης. Δρα αντιθετικά σε σχέση με τα γεγονότα που ακολουθούν (θρήνος για το θάνατο της Αννιώς).

5η ανάληψη: (σελ.138-139) «Η χρηματική μας περιουσία.. πόθεν να ζήσωμεν»: η οικονομική καταστροφή της οικογένειας εξαιτίας της αρρώστιας της Αννιώς.

Στόχος: να αναδειχθεί ο δυναμικός χαρακτήρας της μητέρας. Λειτουργεί αντιθετικά στην απόφαση της πρώτης υιοθεσίας.

6η ανάληψη: (σελ. 142-144) «Ήτο καθ΄ ην εποχήν Δεν θέλω πια να δουλεύης»: περιστατικό στο ποτάμι.

Στόχος: να διαψεύσει ο αφηγητής και να αποδείξει παραπλανητική την πρώτη ανάληψη και να κλείσει το δευτερεύον θέμα του διηγήματος, τον κλονισμό της σχέσης μητέρας- αφηγητή.

7η ανάληψη: (σελ. 147-151) «Ήταν τότε ημέρωνα τη συνείδησί μου»: Το αμάρτημα της μητέρας.

Στόχος: να εξυπηρετηθεί η λύση του αινίγματος του τίτλου.

Πρόκειται για τη σημαντικότερη ανάληψη του διηγήματος καθώς αποκαλύπτεται το αμάρτημα της μητέρας. Την αναδρομή αυτή δεν κάνει ο κανονικός αφηγητής αλλά το κεντρικό πρόσωπο, η μητέρα.

4. Αφηγηματικές τεχνικές- αφηγηματικοί τρόποι Αφηγηματικές τεχνικές Σε όλο το διήγημα η αφήγηση γίνεται σε πρώτο πρόσωπο (πρωτοπρόσωπη αφήγηση) και ο αφηγητής συμμετέχει στα δρώμενα σε ρόλο πρωταγωνιστή, εξιστορώντας τη δική του ιστορία (ομοδιηγητικός, αυτοδιηγητικός αφηγητής). Επειδή το «Αμάρτημα της μητρός μου» βασίζεται στην πλοκή αίνιγμα- λύση, ο συγγραφέας υποχρεούται να υιοθετήσει εσωτερική εστίαση ( η αφηγηματική σκοπιά του αφηγητή- πρωταγωνιστή είναι περιορισμένη).

Ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η πλοκή είναι πρωτότυπος και ενδιαφέρων. Παρουσιάζεται μια ιστορία, το νήμα της οποίας ξετυλίγεται από δυο διαφορετικές οπτικές γωνίες και δυο διαφορετικά σημεία, στο τέλος όμως τα δυο νήματα συνυφαίνονται. Πιο συγκεκριμένα, παρακολουθούμε στο μεγαλύτερο μέρος του διηγήματος την ιστορία της οικογένειας του αφηγητή από την οπτική γωνία του ίδιου ενώ το τελευταίο τμήμα παρουσιάζεται από την οπτική της μητέρας. Η διαφορά ανάμεσα στις δυο οπτικές έγκειται στο ότι ο αφηγητής προσπαθεί να εξηγήσει λογικά μια ακατανόητη σειρά γεγονότων και την υπερβολική συμπεριφορά της μητέρας του, ενώ η μητέρα είναι συναισθηματικά καθηλωμένη σ’ ένα συμβάν και στην επιθυμία της να το επανορθώσει. Η οπτική γωνία του αφηγητή μεταβάλλεται στην πορεία, ωριμάζει, όταν πληροφορείται το συμβάν που καθόρισε τη ζωή τηςμητέρας του Ή η οπτική γωνία της μητέρας μένει αμετάβλητη. Αξίζει να παρατηρηθεί ότι η οπτική γωνία του αφηγητή είναι δυαδική. Τα γεγονότα του παρελθόντος ο αφηγητής τα αφηγείται άλλοτε από την οπτική της ώριμης και άλλοτε της παιδικής ηλικίας. Η επιλογή αυτής της δυαδικής οπτικής βοηθά τον αφηγητή να διατηρήσει το αίνιγμα του τίτλου μέχρι το τέλος και να προσδώσει αγωνία στην αφήγηση.

Οι δύο αφηγητές έχουν διαφορετική χρονική αφετηρία. Ο Γιωργής ξεκινά από την ασθένεια της Αννιώς και φτάνει στην εξομολόγηση της μητέρας ενώ η μητέρα αρχίζει την αφήγηση λίγα χρόνια πριν τη γέννηση του Γιωργή και καταλήγει στο ίδιο σημείο, παραλείποντας όμως, όσα προηγουμένως ειπώθηκαν. Ο αφηγητής συχνά παραβιάζει τη φυσική σειρά των γεγονότων κι έτσι η αφήγηση δεν είναι ευθύγραμμη. Παρατηρούνται αναχρονίες: (αναδρομές ή αναλήψεις, πρόληψη), εγκιβωτισμός, παρεκβάσεις (π.χ. αναφορά σε λαϊκές αντιλήψεις). Κάποια γεγονότα συμπυκνώνονται με την επιτάχυνση, την παράλειψη και την περίληψη.

Αφηγηματικοί τρόποι Η αφήγηση είναι γενικώς πρωτοπρόσωπη, δεν περιορίζεται μόνο στη διήγηση. Εύκολα ο Βιζυηνός παραχωρεί το λόγο στα πρόσωπα του διηγήματος. Ο διάλογος, αν και περιορισμένος, εισάγεται σε κρίσιμες στιγμές προκειμένου να φωτίσει τη δράση των προσώπων και την ψυχική τους διάθεση. Επιτρέπει επίσης, την εμβάθυνση στους χαρακτήρες και στις συγκρούσεις τους. Οι διάλογοι είναι άλλοτε σε ευθύ και άλλοτε σε ελεύθερο πλάγιο λόγο. Με τους διάλογους των προσώπων, τη συνεχή αλλαγή του σκηνικού (ανοικτός- κλειστός χώρος), την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, την εναλλαγή σκηνών και επεισοδίων το διήγημα αποκτά επιπλέον θεατρική τεχνική.

Στο έργο κυριαρχεί ο μονόλογος του αφηγητή με τον οποίο αποδίδει τα συναισθήματα και τις σκέψεις του, αποκαλύπτοντας με αυτόν τον τρόπο πτυχές του υποσυνείδητου και του ψυχισμού του. Οι περιγραφές του κειμένου, αν και περιορισμένες, δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο του μύθου ούτε παράγοντας που καθυστερεί την αφήγηση. Είναι οργανικά μέρη του κειμένου και της αφήγησης. Ο ρόλος τους είναι πολλαπλός: συμπληρώνουν τα κενά, δημιουργούν αντιθέσεις, εντείνουν τις δραματικές καταστάσεις, αποδίδουν τις ψυχικές διακυμάνσεις των προσώπων, στήνουν μυστικές γέφυρες ανάμεσα στους ανθρώπους και τα πράγματα. Έξω από τη ροή της αφήγησης παρεμβάλλονται επίσης, οι σκέψεις, τα σχόλια του αφηγητή για τα ήθη της εποχής, τα έθιμα, τις δεισιδαιμονίες, τις λαϊκές αντιλήψεις γενικότερα.

Φιλόλογος: Ιωάννου Φωτεινή

ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΟΛΥΤΡΟΠΟ