Επιφυλλίδα

Προϊστορικός σεβασμός στο κρανίο

O θάνατος της Ντόλλης Γουλανδρή μάς γέμισε νοσταλγία για το Αιγαίο και τις Κυκλάδες, ενώ ξύπνησε μέσα μας την αγάπη για τον πολιτισμό τους. Όλα τα χαρακτηριστικά του Πρωτοκυκλαδικού πολιτισμού ξεκινούν από τη Νεολιθική, η ναυσιπλοΐα, το διαμετακομιστικό εμπόριο, οι επαφές με τον ευρύτερο χώρο του Αιγαίου και των Βαλκανίων, οι οχυρώσεις, η ταφική αρχιτεκτονική και τα έθιμα, τα μαρμάρινα ειδώλια και τα αγγεία. Ο Σιάλαγκος ανάμεσα ΠάροΑντίπαρο, η Κεφάλα της Κέας, ο Στρόφιλας της Άνδρου με τις εκπληκτικές βραχογραφίες, το σπήλαιο Ζα στη Νάξο έδωσαν σημαντικά κατάλοιπα της Νεολιθικής. Τότε κάνουν την εμφάνισή τους η φυσιοκρατική και η σχηματική τάση στην απόδοση των μορφών. Η ναυπηγική, η μεταλλοτεχνία, η μαρμαρογλυπτική, η αγγειοπλαστική φτάνουν στο απόγειο της ανάπτυξης κατά την Πρωτοκυκλαδική ΙΙ (2700- 2300 π.Χ.). Η μετάβαση προς τη φάση του Καστριού της Σύρου και η περίοδος από το 2300 έως το 2000 π.Χ. χαρακτηρίζεται από ανακατατάξεις. Ορισμένοι οικισμοί δέχονται εχθρικές επιδρομές, πολλοί εγκαταλείπονται. Οι επαφές με τη Μικρά Ασία είναι στενές. Από εκεί εισάγονται ο κεραμικός τροχός, νέοι τύποι αγγείων και μεταλλικά αντικείμενα από μπρούντζο, σκληρό κράμα χαλκού και κασσίτερου. Με την έναρξη της Μέσης Χαλκοκρατείας, η κυριαρχία στο Αιγαίο έχει περάσει στη μινωική Κρήτη.

Ο σεβασμός των Κυκλαδιτών στο κρανίο, πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης, αποτελεί ένδειξη πίστης σε μετά θάνατον ζωή, όπως και τα κτερίσματα που συνοδεύουν τον νεκρό. Τα ομοιώματα πλοίων σε τάφους της Νάξου δεν συνδέονται αναγκαστικά με το επάγγελμά του νεκρού, αλλά μάλλον με το υπερπόντιο ταξίδι του στον άλλο κόσμο. Στον Κάβο της Κέρου ασκείται κάποιας μορφής λατρεία, σχετιζόμενη με το σπάσιμο αγγείων και ειδωλίων.

Θα σταθώ στα πολυσυζητημένα τηγανόσχημα με τα διακοσμητικά αστέρια, τους ήλιους, τα σπειροειδή κύματα, τα ψάρια, τα πλοία, τα γυναικεία αιδοία, σύμβολα γονιμότητας, γέννησης και αναγέννησης. Ήταν πώματα αγγείων, φιάλες για σπονδές στους νεκρούς, δοχεία φύλαξης αντικειμένων καλλωπισμού, κάτοπτρα ή μήπως τύμπανα σε νεκρικές τελετές, όργανα ναυσιπλοΐας ή μήτρες για τον σχηματισμό πλακούντων αλατιού;

Τα μαρμάρινα γυναικεία ειδώλια είναι κατ΄ εξοχήν δημιούργημα της Πρωτοκυκλαδικής. Τα χαρακτηρίζει η γυμνότητα. Η υπέρμετρα αυξημένη ζήτησή τους τρέφει την καταστροφική μανία των αρχαιοκαπήλων. Μόνο για τα μισά από τα 1.405 γνωστά ειδώλια γνωρίζουμε τις συνθήκες εύρεσης. Ήταν οπωσδήποτε αντικείμενα κύρους με πολλαπλές λειτουργίες. Ορισμένα κατακερματίζονταν σκόπιμα κατά τη διάρκεια τελετουργιών. Οι λιγοστοί άνδρες από μάρμαρο που εικονίζονται στην κυκλαδική ειδωλοπλαστική είναι μοναδικοί, εντυπωσιακοί και σε δράση, όπως ο Αυλητής, ο Τριγωνιστής, ο Προπίνων, ο Στοχαστής και ο όρθιος Κυνηγός.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας