Επιφυλλίδα

Αυτοσχέδια μεταφυσική

Μόλις πεθάνει κάποιος πολύ διάσημος καλλιτέχνης, λέγεται και γράφεται, κατά κόρον τα τελευταία χρόνια, πως πηγαίνει να συναντήσει τους ομοτέχνους του που έχουν προηγηθεί. Να ξαναφτιάξουν δηλαδή όλοι μαζί τη συντροφιά τους, να συνεχίσουν τις συζητήσεις τους και γιατί όχι και τις συνεργασίες τους. Αν τώρα ο πρόσφατα πεθαμένος είχε κατηγορηματικά αρνηθεί όσο ζούσε, επανειλημμένα, αν δεν είχε μάλιστα ειρωνευτεί και σαρκάσει, κάθε ιδέα μεταθανάτιας ζωής, αυτό δεν φαίνεται να πτοεί τους «αγιογράφους» του. Ωστόσο δεν ομολογείς για κάποιον ότι του άρεσε το παστίτσιο, ενώ στην πραγματικότητα το σιχαινόταν. Πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για θέματα τόσο λεπτών αποχρώσεων ώστε ενώ δήλωνε κάποιος άπιστος και άθρησκος, το να τον παρουσιάζεις ως πιστό αποτελεί βαθύτατη προσβολή.

Επειδή το να μην πιστεύεις και να το ομολογείς δεν είναι σε καμιά περίπτωση ένα καπρίτσιο, χρειάζεται η αντιμετώπισή σου να είναι εξίσου σοβαρή, να σου αναγνωρίζεται αυτό που πραγματικά υπήρξες. Όταν βγαίνεις οικειοθελώς στον άμβωνα μ΄ ένα έργο ή μ΄ έναν λόγο για να μιλήσεις για κάτι τόσο σοβαρό όπως η μετά θάνατον ανυπαρξία, σημαίνει πως έχεις αναλογιστεί όχι μόνο τις συνέπειες αλλά και τις ευθύνες σου. Κανείς δεν προσήλθε γονυπετής σ΄ έναν καλλιτέχνη προκειμένου να τον αναστατώσει και να τον αλαφιάσει ο τελευταίος με την απιστία του. Υποτίθεται πως ο καλλιτέχνης θεώρησε την απιστία συστατικό στοιχείο του κόσμου ώστε του ήταν αδήριτη ανάγκη να την εκφράσει. Διαφορετικά φαίνεται να επενδύει ο καλλιτέχνης στον τρόμο των άλλων, ενώ την υποσχεμένη ακατοίκητη γι΄ αυτούς περιοχή, του ίδιου του την αναγνωρίζουν τόσο συναρπαστική όσο όταν ζούσε.

Επειδή στα θέματα της πίστης ή της απιστίας υποθηκεύεται δραματικά ολόκληρη η ανθρώπινη ύπαρξη, το να καταργείς ή να εξομοιώνεις τις διαφορές ανάμεσά τους σημαίνει πως αρχαία τραγωδία, βουλεβάρτο και επιθεώρηση υπηρετούν τους ίδιους ακριβώς στόχους. Έπειτα η «παρηγορία»- πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για επανένωση με τους άλλους στο «επέκεινα»- μόνον ως «εξ ύψους» μπορεί να εννοηθεί. Αλλά ανακούφιση μεταφυσικής προέλευσης ενώ έχει καταργηθεί για τη συνείδηση η έννοια της μεταφυσικής δεν γίνεται να υπάρξει- καμιά έννοια δεν μπορεί να μας επιστρέψει ευεργετικά ενώ την έχουμε αρνηθεί και μυκτηρίσει.

Σε οποιαδήποτε όμως περίπτωση το να φέρνεις τη μεταφυσική στα μέτρα μιας συνοικιακής γλυκύτητας (όπως το να λογαριάζεις φυσιολογική τη συνέχεια μιας καλλιτεχνικής συντεχνίας στους ουρανούς) προκαλεί μια σημαντική μεταβολή και αλλοίωση: η αντισυμβατική έννοια της απιστίας ξεπέφτει σε συντηρητικότερη και από την πιο υπνωτισμένη πίστη. Δυστυχώς όμως είναι το σύνηθες και όχι το πρωτοφανές ένας άπιστος (που συνήθως λογαριάζεται επαναστατημένος άνθρωπος) να τα χάνει σε σχέση με τον θάνατο πολύ περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον. Μια απόδειξη: Δεν υπάρχει γελοιωδέστερη σύμβαση από το χειροκρότημα ως ύστατο χαιρετισμό στην κηδεία ενός καλλιτέχνη, ιδιαίτερα ηθοποιού. «Η τελευταία του παράσταση» θα ακούσεις να ψιθυρίζουν ορισμένοι. Κατ΄ αρχάς δεν πρόκειται για παράσταση. Οποιοσδήποτε πεθαίνει προσχώρησε, βίαια συνήθως, σε μια συνθήκη που κι αν συμφιλιώθηκε υποχρεωτικά μαζί της, του ήταν αφόρητη μια ζωή- όπως δεν είναι ποτέ ένας ρόλος. Τον ρόλο μπορείς να τον αρνηθείς, τον θάνατο όμως όχι.

Δεν γίνεται να αυτοσχεδιάζουμε με λέξεις που έχουν ένα συγκεκριμένο θεολογικό, ιστορικό και υπαρξιακό εκτόπισμα, όπως η λέξη «μεταφυσική». Δεν γίνεται να αυτοσχεδιάζουμε με οποιαδήποτε λέξη όσο κι αν θεωρούμε τον αυτοσχεδιασμό ως μια νόμιμη ποιητική αυθαιρεσία. Φαίνεται όμως πως η πιο ευπαθής, όσον αφορά στα θέματα πίστης και απιστίας, κατηγορία των καλλιτεχνών, είναι αυτή που πληρώνει και το ισχυρότερο τίμημα όσον αφορά στην υπηρεσία μιας σύμβασης όπως αυτή που συνιστά το όνομα του ανθρώπου. Η ανάγκη να ισχυροποιούν οι καλλιτέχνες το κατά κόσμον (άραγε κατά συνθήκην) όνομά τους, τους μεταβάλλει από φύσει πολέμιους των συμβάσεων σε υπηρέτες τους. Προκειμένου να αισθανθούν την κατ΄ εξοχήν σύμβαση που αποτελεί το όνομα του ανθρώπου να διατηρείται ατόφιο και μετά θάνατον. Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη»