Κριτική Εικαστικών

Ο τελευταίος μιας παράδοσης, πρώτη απώλεια μιας γενιάς

O Πάνος Φειδάκης (1956-2003) ήταν πρωταγωνιστής της «επιστροφής στη ζωγραφική και στην καλλιτεχνική αθωότητα» και, καθώς φαίνεται, ο τελευταίος μιας δικής μας παράδοσης, όπου ικανότατοι και καλά ενημερωμένοι καλλιτέχνες νοσταλγούν «θανάσιμα», αυτοκαταστροφικά, την ηδονή της ζωγραφικής με απλά παραδοσιακά μέσα (χρώματα, πινέλα, χαρτιά, τελάρα), ακόμα και την αφέλεια της παιδικότητας, σαν να θέλουν να ξανακτίσουν τον ορατό κόσμο με μέτρο το δικό τους βλέμμα. Η παράδοση αυτή έχει σημερινό κορυφαίο εκπρόσωπο τον Α. Φασιανό, πιο πίσω χρονικά τον Γ. Τσαρούχη, τον Γ. Μαυροείδη και τον Ν. Νικολάου, έχει ως αγίους κυριολεκτικά τον Θεόφιλο ή τον Χαλεπά της δεύτερης εποχής, ενώ «εκ παραλλήλου συμβαλλόμενοι» μπορεί να υπολογιστούν και ο Α. Ακριθάκης, ο Γ. Κότης, ακόμη και ο Μ. Θεοφυλακτόπουλος, όχι γιατί μοιάζει το τελικό εικαστικό αποτέλεσμα, όσο γιατί κυριαρχεί στην τέχνη τους η ίδια διάθεση για γραφή ελεύθερη, μη-διδαγμένη, κάπως σαν την ελευθεριότητα της μουσικής τζαζ όταν παραλλάσσει ένα δεδομένο μοτίβο.

Πιο τυπικά, ωστόσο, ο Φειδάκης ανήκει σε μια φουρνιά καλλιτεχνών (Ρόρρης, Σακαγιάν, Ηλιοπούλου, Φιλοπούλου, Δασκαλάκης, Παπατριανταφυλλόπουλος, Κατσιγιάννης κ.ά.), η οποία μέσα σε δύσκολες γι΄ αυτήν συνθήκες (κρατικοδίαιτος μοντερνισμός-εκσυγχρονισμός) κατόρθωσε και επέβαλε την άποψή της ως ιδιαίτερο κεφάλαιο της τέχνης μας. Η Συλλογή Βλάση Φρυσίρα- που μετεξελίχθηκε στο γνωστό ολοκληρωμένο μουσείο- είναι η έδρα αυτής της καλλιτεχνικής γενιάς, ενώ στην ιδεολογική στήριξή της πρωταγωνίστησε η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα.

Πριν από λίγα χρόνια φίλοι και ομότεχνοι του Π. Φειδάκη οργάνωσαν σειρά εκθέσεων και εκδηλώσεων στο εργαστήρι του. Σήμερα το Μουσείο Φρυσίρα παρουσιάζει σειρά από σχέδια και ελαιογραφίες του πρόωρα χαμένου ζωγράφου, μαζί με μια παράλληλη έκθεση των ομήλικων συναδέλφων του, ενώ στον τόμο που εκδόθηκε περιλαμβάνονται και νέα αρχειακά στοιχεία, όπως μια συνέντευξη στον σκηνοθέτη Λάκη Παπαστάθη.

Συνηθισμένο είναι το αίσθημα συναδελφικής εκτίμησης και αλληλεγγύης μεταξύ των νεώτερων ζωγράφων. Στην περίπτωση του Φειδάκη μοιάζει να εκπέμπεται μια ευρύτερη συναίνεση για τον εμβληματικό χαρακτήρα που έχει η περίπτωσή του, γνώρισμα που δένει σε ομάδα αρκετούς ακόμη. Ο πρόωρος θάνατος του καλλιτέχνη λειτούργησε ως ορόσημο, ως καταλύτης για την ωρίμαση νοοτροπιών και διαπιστώσεων, ιδίως όταν το έργο του έχει ήδη καταξιωθεί στους φιλότεχνους, στους συλλέκτες, στην κριτική και στους ομοτέχνους του.

Ο Πάνος Φειδάκης ζωγράφιζε με μια ιδιότυπη αθωότητα, συχνά τα έργα του μοιάζουν «κορνιζάδικα». Αναζητώντας το αθώο βλέμμα, «βλέπει με το πρίσμα ενός μόλις γεννημένου βρέφους που αισθάνεται ακόμη να κολυμπά σ΄ ένα ζωτικό υγρό και αντικρύζει την ατμόσφαιρα τριγύρω

ΙΝFΟ

Πάνος Φειδάκης (1956-2003), Αναδρομική έκθεση ζωγραφικής, καθώς και Έκθεση-Αφιέρωμα 70 συναδέλφων του. Μουσείο Φρυσίρα, Μονής Αστερίου 3 και 7, τηλ. 210-3234.678, μέχρι 9 Μαρτίου

του αναλόγως, σαν ένα αδιάσπαστο συνεχές, μια διαφάνεια που μόλις και διακόπτεται από γραμμές ή χρώματα», γράψαμε παλιότερα εδώ.

Αντικρύζοντας τα έργα του αυτής της αναδρομής, ξαφνιαζόμαστε και πάλι. Ο ζωγράφος αυτός έχει το θράσος να ψάχνει και ν΄ ανακαλύπτει εξ αρχής τη ζωγραφική ως διάθεση εσώψυχη. Ό,τι βλέπει είναι ένα συνεχές, μια διαφάνεια κατ΄ αρχήν, και κατόπιν γραμμή ή χρώμα. Ζωγραφίζει πλατωνικά, ιδεαλιστικά, μετατρέποντας τα στερεότυπα θέματα- άνθρωποι, τοπία, νεκρές φύσεις- σε εικόνες με φρεσκάδα απίστευτη. Άλλοτε με μικρά ίχνη του πινέλου, σαν ψηφίδες, που συναρμολογούνται σε φόρμα, άλλοτε με βιαστικές κινήσεις που θέλουν να συλλάβουν τη μεταβλητότητα, άλλοτε με χάζι στο χρώμα που απλώνεται ηδονικά και αναπαριστάνει.

«Έχουν νόημα όλα αυτά σήμερα;», αναρωτιόμαστε και πάλι, υπολογίζοντας στην άλλη πλευρά της ζυγαριάς τους πολύ περισσότερους ζωγράφους να επιδίδονται σε τέχνη «λόγια», σπουδαγμένη, ταξινομημένη σε κινήματα και συστήματα υποδοχής από ειδικευμένα μουσεία, τέχνη σχεδόν προκατασκευασμένη σαν την καταναλωτική συμπεριφορά μας. Η ομαδική των συναδέλφων του, λειτουργεί ως καταφατική απάντηση.