Ο ειρωνικός Τσέχωφ

Ο Τσέχωφ μιμείται τη ζωή σε λεπτομέρειες που ξεπερνούν τον νατουραλισμό
Όσο θα συνεχίζεται η κρίση δραματουργίας στον δυτικό κόσμο, η απουσία νέων έργων ή η νέα ματιά πάνω στα παλιά, αιώνια θέματα, τόσο θα μεγαλώνει η επιθυμία νέων προσεγγίσεων των κλασικών και των νεοκλασικών. Άρα και οι πειρασμοί για πρωτοτυπία και εντυπωσιασμό που είναι η σφύρα και ο άκμων όπου δοκιμάζεται και συχνά συνθλίβεται ο σεβασμός στα κείμενα. Ο εντυπωσιασμός, και θα ΄θελα να το δούμε αυτό λίγο προσεκτικότερα, ποτέ δυστυχώς δεν εντοπίζεται σε μια νέα, άλλη, νεωτερική ανίχνευση των χαρακτήρων του κλασικού δραματολογίου. Σταθμεύει στα εξωτερικά, κυρίως εικαστικά στοιχεία, εξογκώνει ώς το γκροτέσκο καταστάσεις, αλλάζει συνεχώς ρυθμούς με αποτέλεσμα να κρατά το κοινό σε εγρήγορση και συνάμα να το παραπλανά και να το συγχύζει. Από τότε που έλειψαν οι μεγάλοι δάσκαλοι υποκριτικής και όσοι σήμερα πασχίζουν να τους μιμηθούν και να τους ακολουθήσουν πνίγονται μέσα στην πλημμυρίδα των μέτριων, σπάνια βλέπουμε στη σκηνή βάθος υποκριτικού πεδίου. Ο εντυπωσιασμός εδράζεται συνήθως στην άγνοια γι΄ αυτό οι ηθοποιοί αφήνονται να αυτοσχεδιάζουν τον λόγο και τυραννικά καθοδηγούνται να κινούνται λοξά, σαχλά, κόντρα στον χρόνο του κειμένου, ακόμη πιο συχνά κόντρα σε ό,τι είναι αναγνωρίσιμη ανθρώπινη συμπεριφορά. Επιστρατεύονται κώδικες του τσίρκου, του καμπαρέ, του θεάτρου σκιών, του ποδοσφαίρου, του παιδικού παιχνιδιού και βρισκόμαστε αντιμέτωποι με χαρακτήρες ήπιους που κάνουν τούμπες και με χαρακτήρες που ο συγγραφέας τους θέλει υπερκινητικούς που ακινητούν. Γιατί; Έτσι για το διαφορετικό, κάτι για να σπάσει ο τσαμπουκάς του Σαίξπηρ, του Ίψεν, του Στρίντμπεργκ ή του Τσέχωφ, προσφάτως του Πιραντέλο. Αν θέλετε να μιλήσουμε με λογικούς όρους η «νέα» σκηνοθετική μόδα έχει φέρει τα άνω κάτω. Ενώ παλιότερα, και λογικά, ο καλλιτέχνης, ο σκηνοθέτης, ο ηθοποιός συνέθετε παράσταση και λόγο και η κριτική ανέλυε, τώρα αναλύει η σκηνή, αναλύει και η κριτική γιατί αυτή είναι η δουλειά της και ο ταλαίπωρος θεατής διαλύεται εις τα εξ ων συνετέθη.

Πέρα από τον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχωφ που ανέβασε ο Ευαγγελάτος στο «Αμφι-θέατρο» και μας απασχόλησε πρόσφατα, παίζονται τρεις ακόμη Τσέχωφ. Ένας ακόμη «Βυσσινόκηπος», οι «Τρεις Αδελφές» στο «Θέατρο Τέχνης» της Φρυνίχου και ο «Θείος Βάνιας» στο «Ανοιχτό Θέατρο» του Γ. Μιχαηλίδη. Διστάζω ακόμη να δω τον «Βυσσινόκηπο» που έχει σκηνοθετήσει ο Περ. Μουστάκης. Διαβάζω συναδέλφους ότι επικρατεί η πλήρης διάλυσις, με την έννοια και τους τρόπους που περιέγραψα παραπάνω. Επειδή πολλές υπερβολικές δόσεις αποδομισμού δεν τις αντέχω, γκώνω, που έλεγε η γιαγιά μου, θα το αναβάλω λίγο ακόμη.

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης στο «Ανοιχτό Θέατρο» συνάντησε από τη δική του οδό ερμηνείας τον ειρωνικό Τσέχωφ. Κάνω μια παρένθεση για να προτείνω αυτόν τον όρο ώστε να συνεννοηθούμε καλύτερα. Ακόμη κάποιοι απορούν γιατί ο Τσέχωφ επέμενε, και γκρίνιαζε με τον Στανισλάβσκι, ότι γράφει κωμωδίες και απορούν γιατί την κωμωδία έχουμε συνηθίσει να τη συνδέουμε με γέλιο πολύ (λες και ξεκαρδιζόμαστε στην καραμπινάτη σαιξπηρική κωμωδία π.χ. «Όπως σας αρέσει»!). Σκέφτομαι λοιπόν να κατατάξουμε τα έργα του Τσέχωφ στην κατηγορία «ειρωνικά δράματα», με τον ίδιο δηλαδή όρο που τα τελευταία χρόνια χαρακτηρίζονται τέσσερα- πέντε δράματα του Ευριπίδη. Όπως ο Ευριπίδης χωρίς να προδώσει τη φόρμα και τη δομή της παράδοσης έριξε μια λοξή ματιά στα θέματα, είδε από πλάγια θέση τους χαρακτήρες και προσέγγισε με χιούμορ, κατανόηση, συγκατάβαση και θα ΄λεγα με φιλανθρωπία τις ανθρώπινες αδυναμίες, έτσι και ο Τσέχωφ, χωρίς να σπάσει τη δομή, άνοιξε παράξενα και απροσδόκητα παράθυρα και, δοκιμάζοντας την αρχιτεκτονική, σχεδίασε μπαλκόνια στο κενό.

Ο Τσέχωφ μιμείται τη ζωή, σε λεπτομέρειες που ξεπερνούν τον νατουραλισμό. Αυτές είναι οι ειρωνικές του σφήνες. Τα παπούτσια του Επιχόντοφ που τρίζουν, το τάισμα των κοτόπουλων της Μαρίνας στον «Θείο Βάνια» ενώ οι πάντες πλήττουν και βουλιάζουν, οι απροσδόκητες τετριμμένες όμως επιθυμίες του Τελιέγκιν και της Μαρίνας οι επαναλαμβανόμενες λεκτικές έξεις κάποιων προσώπων. Κυρίως όμως το πέρασμα από την έκρηξη στην αδράνεια, από την τρυφερότητα στη βία, από το συναίσθημα στην ψυχρή λογική, όλα αυτά υπονομεύουν τη «φέτα ζωής» του νατουραλιστικού κώδικα και με την ειρωνική προσποίηση φωτίζουν λοξά τα ανθρώπινα.

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης δίδαξε ρόλους. Επιτέλους. Πάνω σε μια γυμνή σκηνή με μόνα απαραίτητα στοιχεία τα αντικείμενα και τα έπιπλα που με γούστο επέλεξε η Αγνή Ντούτση, ο Μιχαηλίδης έψαξε μαζί με τους ηθοποιούς του τον βυθό της συνείδησης της ανθρώπινης αποικίας που ο γιατρός Τσέχωφ μικροσκοπεί. Ένας καλός δάσκαλος ηθοποιών βοηθάει τους συνεργάτες του να ρωτούν, να απορούν, να ζητούν εξηγήσεις. Και ένας καλός ηθοποιός ρωτάει γιατί λέει κάτι, ακόμη και πώς λέει «ναι», «καλημέρα». Ένας όμως ιδιοφυής ηθοποιός με τη βοήθεια του σκηνοθέτη ρωτάει πιο πέρα «τι πραγματικά σκέφτομαι όταν λέω ό,τι λέω;».

ΙΝFΟ

«Θείος Βάνιας» στο «Ανοιχτό Θέατρο» (Κάλβου 70, Γκύζη. Τηλ.
210.6445749)

Στην παράσταση του «Θείου Βάνια» έγιναν τέτοιες ερωτήσεις και δόθηκαν απαντήσεις. Και τότε αποκαλύφθηκε η βαθιά ειρωνεία του Τσέχωφ. Έβλεπε τους χαρακτήρες να κλαίνε, ενώ μέσα τους σάρκαζαν, να γελούν, ενώ μέσα τους πενθούσαν, να πλήττουν, ενώ μέσα τους φούντωνε η λαχτάρα για δράση, να αρνούνται τον έρωτα, ενώ σε μια αναλαμπή του ματιού έβλεπες πως επιθυμούσαν ο άλλος να επιμείνει λίγο ακόμη.

Ο Μιχαηλίδης ξεφλούδισε τα επανωτά πουκάμισα της χαρακτηρολογικής διαστρωμάτωσης και ποικιλομορφίας του Τσέχωφ και μας έδωσε έναν ζωντανό «Θείο Βάνια», σύνθεση αφέλειας και ντομπροσύνης, υποκρισίας και τόλμης, πένθους και αηδίας ζωής, μελαγχολίας και ευγένειας. Η μετάφραση του Αλέξανδρου Κοέν έρευσε αβίαστα, η μουσική του Αντώνη Μιχαηλίδη είχε το κύρος μιας στιβαρής δομής και τη θεματική μιας ιλαροτραγικής φούγκας.

Η Μπέλλα Μπερδούση (Μαρίνα) έξοχη φιγούρα, λιτή κίνηση, συγκροτημένη καρτερία υποταγής.

Η Ζωή Φυτούση (τι χαρά να ξαναβλέπει κανείς μια τόσο σεμνή και λιτή θεατρίνα) επέβαλε την αυταρχική φιγούρα της Μαρίας Βασιλίεβνας. Ο Σπύρος Μπιμπίλας (Τελιέγκιν) για μένα η έκπληξη της παράστασης. Δημιούργησε με αυστηρά μέσα μια καρικατούρα υποταγμένου και βαθιά πληγωμένου ανθρώπου. Ο Γιώργος Γεωγλερής (Σερεμπριάκοφ) ιδιαίτερα στο δεύτερο μέρος απεκάλυψε τη ρητορική του κενότητα του πεφυσιωμένου διάνου διανοούμενου. Ο Παναγιώτης Μπουγιούρης (Αστρόφ) θαυμάσια φιγούρα, ωραία κίνηση, νωχελική μελαγχολία. Αν προσέξει λίγο ακόμη την άρθρωσή του θα κερδίσουμε έναν απαραίτητο ηθοποιό για ρόλους δραματικού ζεν πρεμιέ.

Η Θάλεια Προκοπίου κατόρθωσε να υποτάξει το κάλλος της στη δραματική ανάγκη και να τσαλακώσει με δάκρυα, απελπισία, πλήξη και καταπιεσμένο ερωτισμό ό,τι εράσμιο της βρίσκουν οι άλλοι.

Η Ντίνα Μιχαηλίδου (Σόνια) συνδύασε με ισόρροπο τρόπο το ερωτικό βάσανο και την επαρχιακή νοικοκυροσύνη, το πένθος με την εργατικότητα.

Ο Σοφοκλής Πέππας (Βάνιας) σχεδίασε και εκτέλεσε έναν τσεχωφικό χαρακτήρα απόλυτο. Κατά την ταπεινή μου γνώμη είναι ο καλύτερος Βάνιας του θεάτρου μας τα τελευταία χρόνια. Δεν έχουμε δει βέβαια στη γενιά μας τον πρώτο Βάνια της Ελλάδας, τον Βεάκη.

Ο Πέππας κέντησε ένα πορτρέτο ειρωνικό και τραγικό, φλύαρο και μελαγχολικό, θρασύ και σεμνό ταυτόχρονα μπρούτο και τρυφερό. Προσέξτε ένα έξοχο κατόρθωμα, αποτέλεσμα μεγάλης μελέτης ηθοποιού και σκηνοθέτη. Ο Βάνιας του Πέππα συνεχώς τρέχει, βιάζεται κι όταν ακόμη δεν χρειάζεται να τρέξει και να βιαστεί. Μια φιγούρα πολυάσχολης φλύαρης αμηχανίας. Ποιος είπε πως η περιβόητη πλήξη του Τσέχωφ είναι αργές νωχελείς κινήσεις;


Έπεσε σε κενό αέρος

Στο «Θέατρο Τέχνης» της Φρυνίχου η Μαριάννα Κάλμπαρη σκηνοθέτησε τις «Τρεις Αδελφές» αλλάζοντας χρόνο. Τις μετακόμισε στη Μόσχα της περεστρόικας. Γνωρίζετε πως δεν έχω αντιρρήσεις για τις χωροχρονικές μετατοπίσεις των κλασικών. Αρκεί να πείθουν. Και η απόπειρα της Κάλμπαρη δεν έπεισε. Έπεσε σε κενό αέρος. Και είναι κρίμα. Γιατί η ικανή αυτή νέα σκηνοθέτις έχει αποδείξει πως μπορεί να κατευθύνει ηθοποιούς, να διδάξει ύφος και να σεβαστεί

ΙΝFΟ

«Τρεις Αδελφές» στο «Θέατρο Τέχνης» (Φρυνίχου 14, Πλάκα. Τηλ. 210. 3222464)

τα κείμενα. Όταν μάλιστα έχει ευάγωγους ηθοποιούς. Μια ευθεία και τίμια ανάγνωση του έργου θα επέτρεπε σε τρία ταλαντούχα κορίτσια (Μπρέμπου, Ξυλά, Δραγούμη), σε στέρεους ηθοποιούς όπως ο Κακούρης, ο Δημ. Μαύρος, ο Γράμψας και ο Κάππας να πλάσουν αυθεντικούς χαρακτήρες κι όχι καρικατούρες.

Κρατώ από την παράσταση όσες αντιστάθηκαν, υπερασπιζόμενες το ρωσικό ήθος: Άννα Τοκ και Μιλάνα Γιουσούποβα.