Το μιούζικαλ πήρε βίζα

Ενδεχομένως- για να μη γράψω, σίγουρα, και θεωρηθώ δογματικός και κακεντρεχής- στην οικονομία, στην πολιτική και στην κρατική μηχανή να τα έχουμε κάνει γης μαδιάμ.
Στις τέχνες, όμως, ακόμη και εκεί που δεν έχουμε ούτε παράδοση ούτε κατάλληλη εκπαίδευση γίνονται θαύματα
Ιδού, τώρα το μιούζικαλ. Ένα καθαρόαιμο αμερικάνικο υβριδικό θεατρικό είδος. Έχει ήδη κλείσει αιώνα από την πρώτη του εμφάνιση, νόθο τέκνο της αγγλικής εξτραβαγκάντσας, του βαριετέ και του βοντβίλ. Έχει μάλιστα ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς δύο υβρίδια, την ελληνική επιθεώρηση και το αμερικάνικο μιούζικαλ. Και τα δύο είναι σύγχρονα και τα δύο είναι τέκνα εκ μοιχείας. Η ελληνική επιθεώρηση προέρχεται από την γαλλική ρεβί και το μιούζικαλ από τα εισαγόμενα στη Β. Αμερική παραδοσιακά θεάματα των Άγγλων καλλιτεχνών. Η ανάλογη αφομοιωτική ικανότητα των δύο λαών μετέτρεψε το νόθο και δάνειο, εν τέλει, είδος σε ιθαγενές, αυθεντικό και αυτόνομο θέαμα-ακρόαμα. Και τα δύο είδη χρησιμοποίησαν το κείμενο ως πρόσχημα, επιλέγοντας απλοϊκές φόρμες και πυκνές διατυπώσεις και έδωσαν μεγάλη ελευθερία στο θέαμα και στην αυτοσχεδιαστική ικανότητα των ηθοποιών. Ως εκ τούτου απαιτούσαν από τους καλλιτέχνες που υπηρετούσαν τα δύο αυτά νέα θεατρικά μορφώματα σύνθετες ικανότητες: μιμική και μεταμορφωτική δεινότητα, χορευτική βιρτουοζιτέ και καλλιεργημένη μουσική φωνή. Έτσι ειδίκευσαν ηθοποιούς που προέρχονταν από το παλιό θέατρο ή δημιούργησαν εξ αρχής νέους, εκμεταλλευόμενοι τα εύφορα και ταλαντούχα άτομα που προσηλυτίζονταν στο νέο είδος. Στην Ελλάδα η επιθεώρηση βασίστηκε στους λαϊκούς αυτοσχέδιους και ασπούδαχτους ηθοποιούς, πολλοί από τους οποίους έρχονταν από τους περιοδεύοντες θιάσους με ποικίλο δραματολόγιο (τα μπουλούκια) και στην Αμερική η τροφοδοσία έγινε από τους αρτίστες του καμπαρέ, τους κλόουν του τσίρκου, τα στελέχη του βαριετέ και την μπουρλέσκα κωμωδία και φάρσα. Αργότερα όταν τα λιμπρέτα ενέδωσαν και στο μελόδραμα και το δράμα μεταπήδησαν στο είδος θεατρίνοι που τραγουδούσαν και χόρευαν και μελοδραματικοί αοιδοί που είχαν υποκριτικά προσόντα.

Το ίδιο συνέβη και στην ελληνική επιθεώρηση. Στα χρόνια μας (ύστερα από κρίσιμες εθνικές στιγμές όπου ανέβηκαν στο πάλκο της επιθεώρησης η Κοτοπούλη, η Κατερίνα, ο Λογοθετίδης, ο Χορν κ.λπ.) ηθοποιοί με άλλη καλλιτεχνική εκπαίδευση, θα έλεγα λόγιοι, προσήλθαν στο είδος και αφού υποτάχτηκαν στον κώδικά του, εν τέλει τον ανανέωσαν και ως κείμενο και ως τυπολογία και ως θεματική. Αναφέρομαι σαφώς στο «Ελεύθερο Θέατρο» και στην «Ελεύθερη Σκηνή», θυγατρική του πρώτου. Και τις δύο υπηρέτησε ως κειμενογράφος, νουμερίστας και οργανωτήςσκηνοθέτης ο Σταμάτης Φασουλής. Και δεν είναι τυχαίο πως ο χαρισματικός αυτός θεατράνθρωπος ένωσε τις δύο τόσο απομακρυσμένες μεταξύ τους παραδόσεις. Σπεύδω να πω ότι πολλά (και επιτυχημένα) μιούζικαλ στον τόπο μας παλιότερα είχαν σκηνοθετηθεί από έμπειρους (αλλά συχνά και διάσημους) ξένους ειδικευμένους σκηνοθέτες και χορογράφους. Παρ΄ όλα αυτά και ο Κώστας Τσιάνος και ο Γιώργος Κιμούλης αλλά και η Ρούλα Πατεράκη σκηνοθέτησαν μιούζικαλ με επιτυχία. Ο πρώτος προερχόταν από την Ντόρα Στράτου, ο Κιμούλης είχε θητεύσει στο «Ελεύθερο Θέατρο» και η Πατεράκη, πνευματικό τέκνο του αείμνηστου Χαρατσάρη, είχε μυηθεί στα μεικτά είδη. Ο Φασουλής κουβαλάει μια τεράστια πείρα από την ανανεωμένη επιθεώρηση. Βέβαια το μιούζικαλ είναι πιο φορμαρισμένο, πιο αυστηρό στη δομή του και πιο «μουσικό» από την επιθεώρηση. Τα συνεκτικά τους στοιχεία είναι ίδια αλλά το μείγμα και η μαγειρική δοσολογία τελείως διαφορετικά. Το θαύμα, που προείπα, έγκειται στο γεγονός ότι οι Έλληνες ηθοποιοί στις δραματικές σχολές, τουλάχιστον επισήμως, δεν διδάσκονται ούτε επιθεώρηση ούτε μιούζικαλ. (Εδώ που τα λέμε, τα τελευταία χρόνια ούτε αρχαίο δράμα υποχρεωτικά δεν απαιτείται στις πτυχιακές τους εξετάσεις!!). Πού λοιπόν βρίσκει ένας παραγωγός και ένας σκηνοθέτης το πολυπρόσωπο υλικό για να στήσει μια παράσταση μιούζικαλ; Ευτυχώς τα τελευταία χρόνια έχει γίνει θεσμός η οντισιόν. Εκεί οι προσερχόμενοι εξετάζονται και ως προς την υποκριτική τους ικανότητα αλλά και την χορευτική τους άνεση και την φωνητική μουσική τους γκάμα και ποιότητα. Και βρίσκονται πράγματι και επιλέγονται διαμαντάκια. Το αίνιγμα λύνεται, αν διαβάσετε τα βιογραφικά και του τελευταίου χορευτή ή κορίστα της παράστασης. Όλοι πέρα από την εγχώρια αναγνωρισμένη σχολή όπου φοίτησαν έχουν μετάσχει σε σεμινάρια, με υποτροφίες έχουν εκπαιδευτεί στο εξωτερικό, έχουν πτυχία χορού και έχουν σπουδάσει σε ωδεία καλλιεργώντας τη φωνή τους. Δηλαδή κι εδώ θριαμβεύει η παραπαιδεία. Τα προσόντα αυτά αποκτώνται διότι ο ανταγωνισμός είναι σκληρός και συχνά ανελέητος και η ανεργία των ηθοποιών τρομακτική. Για να επιβιώσει και μάλιστα σε ένα είδος απαιτητικό αλλά και σπάνια παραγόμενο (ένα μιούζικαλ σχεδόν κάθε δύο χρόνια) πρέπει να έχει πραγματικά και ανταγωνιστικά προσόντα. Ο Φασουλής ευτύχησε σε συνεργάτες και δεν αναφέρομαι στους κύριους συντελεστές αλλά στο μπαλέτο και ταυτόχρονα στη χορωδία. Ο θίασος κυριολεκτικά πετάει. Πρέπει να νιώθει ευτυχής ο Δημήτρης Παπάζογλου έχοντας αυτό το εύπλαστο υλικό στη διάθεσή του. Γιατί είχε ουσιαστικά ως καθήκον να ακολουθήσει τις προδιαγραφές και τα σχήματα της διάσημης αμερικανικής παραγωγής των «Δύο τρελών τρελών παραγωγών». Άρα ο κόπος του ήταν διπλός: να μην αποστεί και να μην απιστήσει στην αμερικάνικη χορογραφική σύλληψη και από την άλλη να διδάξει άπειρα στο είδος παιδιά, με προσόντα και ευάγωγα, να αφομοιώσουν το ύφος του είδους. Και πέτυχε το πρώτο θαύμα.

Το δεύτερο θαύμα, αναμενόμενο πάντως, ήταν η άνεση με την οποία ο Γιώργος Πάτσας μπήκε στο κλίμα του μιούζικαλ. Εκμεταλλεύτηκε τις τεχνικές ανέσεις του θεάτρου «Αλίκη» (πλήρως ανανεωμένου σε τεχνικές υποδομές) και κατασκεύασε ένα μεκανό, ένα λέγκο, εναλλασσόμενων χώρων όπου ο ρεαλισμός του ντεκόρ υπονομευόταν με την θεατρική σύμβαση και τις θεατρικές «μηχανές», φάτσα-φόρα.

Το τρίτο θαύμα ήταν τα κοστούμια της Ντέννης Βαχλιώτη. Διαχρονικής μόδας αλλά καθαρά θεατρικής κι όχι στυλιστικής αναφοράς. Μερικά αριστουργήματα, κυρίως του γυναικείου μπαλέτου.

Το τέταρτο θαύμα ήταν η διασκευή των Φασουλή-Θ. Πετρόπουλου και οι στίχοι των τραγουδιών της Αφροδίτης Μάνου. Το μιούζικαλ είναι με ευρεία έννοια ηθογραφικό είδος. Περιέχει ήθη, έθιμα, ιδιόλεκτα, σατιρικούς στίχους καθαρά αμερικάνικους και αστεία καθαρόαιμα αμερικάνικα (τουλάχιστον τα γλωσσικά) για να μην πω στην πλειονότητά τους εβραϊκά του Μπρούκλιν. Οι περισσότεροι παραγωγοί, σκηνοθέτες, μουσικοί, στιχουργοί του μιούζικαλ εν γένει είναι Εβραίοι, όπως ο Μελ Μπρουκς και ο Τόμας Μέιχαν που υπογράφουν τους «Παραγωγούς», όπως ο Γούντι Άλεν, ο Τζακ Λέμον, η Μινέλι, ο Φίλιπ Κάλβερ, ο Τζέρομ Ρόμπινς, ο Μπερνστάιν κ.τ.λ.

Το εβραϊκό χιούμορ, κυρίως αυτοσαρκαστικό, είναι σχεδόν αμετάφραστο, όπως ακριβώς δύσκολα αναλογίζεται και το αριστοφανικό γλωσσικό αστείο. Ο Φασουλής και ο Πετρόπουλος κατόρθωσαν να το αναλογίσουν στη γλώσσα μας χωρίς να υποκύψουν σε επιθεωρησιακά στερεότυπα.

ΙΝFΟ

«Δύο τρελοί τρελοί παραγωγοί» στο θέατρο «Αλίκη» (Αμερικής 4. τηλ. 210. 3210021)

Με χιούμορ και μπρεχτική ειρωνεία

Το τελευταίο θαύμα είναι κατόρθωμα τελείως προσωπικό του Φασουλή ως σκηνοθέτη ύφους. Μπόρεσε να εντάξει σε ενιαίο κώδικα ηθοποιούς τελείως διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας, σχολής και πείρας. Το μέγα κατόρθωμα είναι η μεταμόρφωση της τελείως άπειρης στο καθόλου θεατρικό επάγγελμα Βίκυς Καγιά. Ο Φασουλής παρέλαβε μια μοντέλα και μας παρέδωσε μια βαμπ, αδιαμφισβήτητη. Και μόνο αυτή η μεταμόρφωση δικαιώνει την κατάργηση της άδειας ασκήσεως του επαγγέλματος του ηθοποιού.

Ο Απόστολος Γκλέτσος σχεδίασε μια γκροτέσκα φιγούρα ναζί-φαφλατά με άνεση, χιούμορ και μπρεχτική ειρωνεία. Ο Π. Καναράκης έχει γκελ και καλπάζοντες ρυθμούς, ο Γιάννης Βούρος κατόρθωσε να ισορροπήσει αντιφατικά εκ της δραματουργίας στοιχεία του ρόλου του τραβεστί σκηνοθέτη, όπως π.χ. το δίλημμα αν παρενδύεται από εσωτερική ανάγκη ή πουλάει ιδιοτυπία για να ξεπεράσει το επαγγελματικά αποτυχημένο προφίλ του.

Τι να πω για το αποκορύφωμα των θαυμάτων (πάντα θαυμάτων προσαρμογής σε ένα ξένο στην ιστορία του θεάτρου μας είδους): τον Χαϊκάλη και τον Λουδάρο. Αποτέλεσαν ένα δίδυμο, όπου η ευφορία των παύσεων ανταγωνιζόταν την χρόνωση της ατάκας, ο οίστρος της υπόκρισης το μέτρο υπηρέτησης της αυστηρής φόρμας του είδους. Οι έξοχοι αυτοί κωμικοί καρατερίστες έπλασαν όντως χαρακτήρες εκεί που το είδος απαιτεί τύπους.