Η δίνη του δύτου

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ (2004) ΠΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ
ΣΕ ΔΙΓΛΩΣΣΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΟΥ «ΜΙΑ
ΕΠΟΧΗ ΣΤΗΝ ΚΟΛΑΣΗ» ΤΟΥ ΑΡΘΟΥΡΟΥ ΡΕΜΠΩ,
ΦΙΛΟΤΕΧΝΗΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΙΗΤΗ
ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟ ΛΙΟΝΤΑΚΗ, ΕΨΑΧΝΑ ΝΑ ΒΡΩ
ΤΡΟΠΟ ΝΑ ΜΙΛΗΣΩ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΓΑ, ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟ
ΠΟΙΗΜΑ ΤΟΥ ΚΑΤΑΡΑΜΕΝΟΥ
ΡΕΜΠΩ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΚΑΤΟΡΘΩΜΑ
ΤΟΥ ΛΙΟΝΤΑΚΗ
Δίσταζα γιατί παρ΄ όλο που δεν έμεινα στη ζωή μου άγευστος ποιητικής τροφής δεν θέλω, ειδικά στον χώρο της λογοτεχνίας, να φαίνεται πως πολυπραγμονώ διεκδικώντας και εδώ δικαιώματα παρεμβάσεως. Τώρα που έχει ήδη καταξιωθεί από την αρμόδια κριτική η μετάφραση του Λιοντάκη και με την ευκαιρία που, απροσδόκητα, έπεσε στα «δίχτυα» μου το κείμενο αυτό, αφού προκάλεσε θεατροποίηση και εν συνεχεία παράσταση, ήρθησαν οι δισταγμοί μου.

Το πεζό ποίημα Μια εποχή στην Κόλασ η του Ρεμπώ (1873) είναι το αποκορύφωμα μιας ποιητικής ιδιοφυούς πορείας ενός παιδιού θαύματος. Γεννημένος το 1854 έγραψε το ποίημα αυτό, ποίημα διαθήκης, εξομολόγησης, αυτοτιμωρίας και μετάνοιας σε ηλικία που άλλοι, ταλαντούχοι πάντα, ψελλίζουν τα πρώτα τους σχεδιάσματα, σε ηλικία δεκαεννέα ετών. Το μόνο πιθανόν ανάλογο στην παγκόσμια ιστορία του πνεύματος είναι μόνο ο Μότσαρτ. Και οι δύο έζησαν λίγο αλλά κατόρθωσαν να αποτυπώσουν στο έργο τους διατρέχοντας σε λίγο χρόνο εμπειρίες, πάθη και οράματα, όχι μιας απλώς μεγαλύτερης σε διάρκεια ζωής, αλλά εν πυκνώ μιας ολόκληρης εποχής και, χωρίς υπερβολή, της ανθρώπινης εν γένει περιπέτειας.

Ο Ρεμπώ μέσα σε δυο-τρία χρόνια (1871-1873) γράφει όλα του τα ποιήματα (!) που σήμερα πια θεωρούνται όχι απλώς ως αριστουργήματα αλλά και ως η μεγάλη στροφή στην ποιητική γλώσσα που επηρέασε την παγκόσμια ποίηση σε όλες τις φάσεις και τις στυλιστικές της σχολές έως τον υπερρεαλισμό. Κάτι σαν την κοπερνίκεια επανάσταση στην κοσμολογία, κάτι σαν την αϊνστάνεια σχετικότητα και τη φροϋδική μέθοδο κατάδυσης στο υποσυνείδητο. Αλλά σπάνια ένα έργο μπορεί να ερμηνευτεί τόσο στενά και καθοριστικά με τη ζωή του δημιουργού του, όσο η ποίηση του Ρεμπώ με τη σκανδαλώδη, αναρχούμενη, τυχοδιωκτική ζωή του.

Αυτό το τερατώδες πνευματικά παιδί έγραψε ποιήματα στα λατινικά σε ηλικία οκτώ ετών, έμαθε σε διάστημα δύο ετών αγγλικά, ιταλικά, ρωσικά, γερμανικά, αραβικά και μια διάλεκτο των Ινδιών! Ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη, αλήτεψε στο Σόχο, εργάστηκε ως βαστάζος, υπάλληλος, λογιστής, κατατάχθηκε ως μισθοφόρος στον ολλανδικό στρατό των Ινδιών, συχνά διέτρεξε πεζή μεγάλες αποστάσεις λόγω ελλείψεως χρημάτων, στην Κύπρο εργάστηκε σε λατομεία μετάλλου, συνεταιρίστηκε και χρεοκόπησε, έφτασε μέσω Άντεν στην Αιθιοπία, έφτασε ώς το Ογκαντέν, πρώτος λευκός εξερευνητής και εμπορευόμενος, ενεπλάκη στον εμφύλιο πόλεμο του νόμιμου Αυτοκράτορα με τον σφετεριστή του θρόνου, έγινε ως έμπορος όπλων προμηθευτής του σφετεριστή, εγκαταστάθηκε σε μια καλύβα στο Χαράρ συζώντας με μια ιθαγενή, αρρώστησε βαριά και αγόρασε σκλάβους να τον υπηρετούν και άρρωστος από καρκινικό όγκο μεταστατικό στο γόνατο, αφού πρώτα ακρωτηριάστηκε στη Μασσαλία, πέθανε εκεί τριάντα επτά ετών!

Σ χετίστηκε με τα σημαντικότερα πνευματικά αναστήματα της εποχής του, συμβίωσε με αλήτες και αναρχικούς ποιητές αλλά η ζωή του σημαδεύτηκε από τον σκανδαλώδη έρωτά του προς τον μεγάλο Γάλλο ποιητή Βερλαίν, του οποίου διέλυσε τη συζυγική ζωή, τον παγίδεψε στη γοητεία του, τον εγκατέλειπε και στην πρώτη ικεσία του τον συναντούσε πότε στο Λονδίνο, πότε στις Βρυξέλλες, πότε στο Παρίσι, έχοντας ενοχές τον απόδιωχνε ώστε τον ανάγκασε σε μια κρίση ερωτικού πανικού να τον πυροβολήσει και να καταλήξει για δύο χρόνια στη φυλακή. Αυτά έως τα 19 του χρόνια, πριν ξεκινήσει τα ταξίδια της φυγής και του τυχοδιωκτισμού.

Θα ήταν όμως λάθος να πιστέψουμε πως ο μεγαλοφυής αυτός έφηβος ήταν ένα, από τα γνωστά δείγματα, παιδί θαύμα που σε μια έκρηξη ηφαιστειακής ποιητικής λάβας έσβησε πρόωρα. Μόνο αν ανατρέξουμε στο ποιητικό έργο, στη φόρμα του, στην πρωτοτυπία του, στην επαναστατική του θεματική θα αντιληφθούμε πως κάποια στιγμή αυτός ο συμπυκνωμένος εκρηκτικός μηχανισμός βρέθηκε σε στυλιστικό και περιεχομενικό αδιέξοδο και ως μόνο τρόπο συνέχισης του δημιουργικού του έργου ήταν η ζωή, ως ποιητικό γεγονός κυριολεκτικά.

Υπάρχουν και άλλοι έφηβοι και αναρχούμενοι δημιουργοί στη γαλλική λογοτεχνία. Αναφέρω τους διασημότερους, τον Ζαρρύ, τον έφηβο δημιουργό του αναρχικού υπερρεαλιστικού πρώιμου αριστουργήματος Βασιλιάς Υμπύ και τον Ισίδωρο Ντυκάς «κόμη» του Λωτρεαμόν, τον μεγαλοφυή ποιητή των Ασμάτων του Μαλντορόρ. Η διαφορά με τον Ρεμπώ είναι το ότι ο Ζαρρύ εξελίχθηκε σε μια γραφική φυσιογνωμία στα γαλλικά γράμματα, ιδρύοντας κάτι γραφικότερους «παταφυσικούς» συλλόγους και ο Ντυκάς μετά την εφηβική του ποιητική ονείρωξη μεταστοιχειώθηκε σε μετανοούσα Μαγδαληνή, γράφοντας αηδή θρησκευτικά και θρησκευόμενα διδακτικά παραληρήματα.

Ο δικός μας μεγαλοφυής έφηβος ο Δημήτριος Γουζέλης, ο συγγραφέας του Χάση σε μια στιχουργική στη ζακυνθινή ντοπιολαλιά σάτιρα ενώ συνέχισε, παιδί πνευματικό του ριζοσπάστη Αντωνίου Μαρτελάου, ετάχθη ενάντια στην αριστοκρατία του τόπου του, φυλακίστηκε στην Κωνσταντινούπολη, κατατάχθηκε στην ιταλική λεγεώνα του Ναπολέοντα, μυήθηκε στη Φιλική Εταιρία, έλαβε ενεργό μέρος στην επανάσταση ως αγωνιστής αλλά μετά την επικράτησή της και την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους εξελίχθηκε σε ποετάστρο πατριωτικών διδακτικών ασμάτων στην καθαρεύουσα.

Μόνο ο Ρεμπώ πήγε τον ποιητικό του βίο ώς το χείλος του γκρεμού, έπαιξε με τη φωτιά, δοκίμασε τα πάντα, ρισκάρισε, προκάλεσε, μολύνθηκε και μόλυνε. Το Μια εποχή στην Κόλαση είναι ένα παραληρηματικό, φιλοσοφικό, συμβολιστικό ποίημα γεμάτο με βίαιες σκηνές, ενοχές, μεταμέλειες, νοσταλγία της χαμένης παιδικής αθωότητας, οδύνη για την απελπισία της χορτάτης ηδονής, αηδία για τις ηθικολογικές θρησκευτικές και μικροαστικές χρηστομάθειες, αναζήτηση του απολύτου και οργή για την υποταγή στο σχετικό. Αν οι θρησκείες είναι γεμάτες από τους προφητικούς λόγους των μάντεων και των οραματιστών, η ποίηση έχει κι αυτή τους προφήτες της, τους βάτες, που νομοθετούν ιδρύοντας νέες φόρμες και περνώντας μέσα από την πυρίκαυστη ζώνη, την Κόλαση, τα πάθη και την παραβατικότητα, ανοίγονται σε νέους κόσμους, σε άλλες πραγματικότητες άλλοτε ζοφερές και άλλοτε ολόφωτες που καταυγάζονται από το μαύρο φως και το λάμπον σκότος.