«Η Κύπρος δεν θα γίνει η Κούβα της Μεσογείου»

Τα παιχνίδια της CΙΑ στην Ελλάδα των αρχών του ΄70, η τραγωδία της Κύπρου, η… βεβαιότητα του Δημητρίου Ιωαννίδη ότι σε περίπτωση ελληνοτουρκικής σύρραξης «οι Έλληνες θα ενωθούν και θα πολεμήσουν», καθώς και οι… απουσίες (με νόημα) σημαντικών εγγράφων για τον Αττίλα είναι στοιχεία που δεσπόζουν στα εκατοντάδες αποχαρακτηρισμένα έγγραφα για την περίοδο 1973-1976 που έδωσε στη δημοσιότητα το Στέιτ Ντιπάρτμεντ πριν από λίγες ημέρες και παρουσιάζουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ».

Πλάι σε αυτά, οι πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης, οι φόβοι της Ουάσιγκτον για την Αριστερά και τον «δαιμόνιο» Ανδρέα Παπανδρέου, η δολοφονία του Ρίτσαρντ Γουέλς από τη 17 Νοέμβρη το 1975, το χρονικό τού παρ΄ ολίγον ελληνοτουρκικού πολέμου όταν το «Σισμίκ» βγήκε στο Αιγαίο το 1976, αλλά και η σιγουριά του Χένρι Κίσινγκερ ότι ακόμη κι αν επανίδρυε την Αθηναϊκή Αυτοκρατορία (!), η ελληνική κοινή γνώμη δεν θα τον συμπαθούσε, συνθέτουν το σκηνικό μιας Ελλάδας που πάλευε να αφήσει πίσω της τη μαύρη δεκαετία του ΄60 και να κάνει μια νέα αρχή.


Η δολοφονία του Γουέλς

Σε Ελληνοκύπριους φοιτητές είχαν στραφεί αρχικά οι υποψίες της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα για τη δολοφονία του σταθμάρχη της CΙΑ Ρίτσαρντ Γουέλς από τα μέλη της 17 Νοέμβρη. Αυτό αναφέρεται σε τηλεγράφημα της πρεσβείας προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ στις 24 Δεκεμβρίου του 1975, δηλαδή αμέσως μετά τη δολοφονία του Γουέλς. Πάντως, στο υπόμνημα που συνέταξε η CΙΑ την ίδια ημέρα, ο κύκλος των υπόπτων διευρυνόταν, από την άκρα Αριστερά ώς την άκρα Δεξιά. Έτσι, η λίστα των υπόπτων της CΙΑ περιλάμβανε «ομάδες νέων Ελλήνων αριστεριστών», «προβοκάτορες της άκρας Δεξιάς που μπορεί να θεώρησαν ότι αυτή είναι ευκαιρία για να κατηγορηθεί η Αριστερά». «Εναλλακτικά», επισημαινόταν στο υπόμνημα, οι δολοφόνοι θα μπορούσαν να είναι Ελληνοκύπριοι, καθώς «υπάρχουν εκθέσεις που επιβεβαιώνουν την ύπαρξη εξτρεμιστικών ομάδων στην Αριστερά και στη Δεξιά στην Κύπρο, ορκισμένος στόχος των οποίων είναι να επιτίθενται σε τουρκικούς, βρετανικούς και αμερικανικούς στόχους». Μάλιστα, οι συντάκτες του υπομνήματος ανέφεραν ως παράδειγμα τον Β. Λυσσαρίδη, «ακροαριστερό», ο οποίος «είναι από τους πιο ένθερμους προπαγανδιστές της ρητορικής ενάντια στην Αμερική και τη CΙΑ»!


Ο Ανδρέας Παπανδρέου και οι εκλογές του 1974

Oι πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης έγιναν στις 17 Νοεμβρίου του 1974. Η Ν.Δ. του Κώστα Καραμανλή επικράτησε παίρνοντας το 54,37% των ψήφων και 220 έδρες στη Βουλή. Η Ένωση Κέντρου- Νέες Δυνάμεις έλαβε το 20,4% και 60 έδρες, το ΠΑΣΟΚ το 13,58% και 12 έδρες και η Ενωμένη Αριστερά (ΚΚΕ, ΚΚΕ Εσωτερικού και ΕΔΑ) το 9,47% και 8 έδρες. Έκθεση της CΙΑ, που συντάχθηκε πριν από τις εκλογές (29 Αυγούστου) στην Ελλάδα, ανέφερε ότι η Αριστερά βρισκόταν σε μειονεκτική θέση, καθώς ήταν «ανοργάνωτη και χωρισμένη σε διαφορετικές φράξιες».

Η CΙΑ, ωστόσο, δεν είχε την ίδια άποψη για τον Ανδρέα Παπανδρέου. Όπως ανέφεραν οι συντάκτες της έκθεσης, «σύμφωνα με τις αναφορές, τα σχέδια του αδέσποτου Ανδρέα Παπανδρέου είναι λιγότερο καθησυχαστικά», και αυτό γιατί, παρ΄ όλο που ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ – σύμφωνα πάντα με την έκθεση- είχε επιστήσει την προσοχή στους οπαδούς του «να αποφεύγουν προκλητικές πράξεις στο εγγύς μέλλον», η CΙΑ εκτιμούσε ότι σκόπευε να ξαναρχίσει τον «ανένδοτο αγώνα, μόλις το θέμα της Κύπρου υποχωρήσει». «Σύμφωνα με αξιόπιστη πηγή- συνέχιζε η έκθεση- αυτό θα συνεπάγεται μια εκστρατεία διαδηλώσεων και δημόσιων αναταραχών, με στόχο την ανατροπή της κυβέρνησης Καραμανλή και την εκτίναξη του Παπανδρέου στην εξουσία». Η CΙΑ, όπως έδειξε η ιστορία, δεν έπεσε μέσα στις εκτιμήσεις της.

Δύο μέρες πριν από τις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου ο Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Jack Κubisch, σε τηλεγράφημά του προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, εξέφραζε την πεποίθηση ότι «τα προγράμματα δεν κερδίζουν εκλογές στην Ελλάδα και τα αποτελέσματα της Κυριακής θα κριθούν περισσότερο από την προσωπικότητα και το στυλ της κομματικής ηγεσίας και το διαμέτρημα των υποψηφίων», αλλά και ότι η πλειοψηφία των Ελλήνων θα ψήφιζε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή «ως φιγούρα υπεράνω πολιτικής», ώστε να κλείσει τελικά «η ανώμαλη παρένθεση που άνοιξε με το πραξικόπημα». Ο πρέσβης μάλιστα εκτιμούσε ότι στις επόμενες εκλογές θα γινόταν ουσιαστική αντιπαράθεση μεταξύ διαφορετικών πολιτικών προτάσεων και η επιλογή των ψηφοφόρων θα ήταν ξεκάθαρη.

Στις 20 Νοεμβρίου, τρεις μέρες μετά τις εκλογές, ο Κubisch έγραφε ότι μετά την ήττα του ο Παπανδρέου είχε τρία πράγματα να διατηρήσει: «τη χρηματοδότησή του, το χάρισμά του και το συκώτι του». Τον χαρακτήριζε «τον πιο αντιπαθή Έλληνα» και εκτιμούσε ότι δεν θα μπορούσε να κερδίσει την εμπιστοσύνη των ψηφοφόρων, επειδή «είναι ξένος και βλέπει την Ελλάδα με αμερικανικά μάτια» και μετετράπη σε «πολιτικό εξόριστο στην ίδια του την πατρίδα». «Πύρινος ρήτορας». Σε εσωτερικό υπόμνημα των υπηρεσιών πληροφοριών που συντάχθηκε μετά τις εκλογές (24 Οκτωβρίου 1975), γινόταν ειδική αναφορά στις προσπάθειες του Α. Παπανδρέου να χτίσει το ΠΑΣΟΚ από την αρχή, αλλά και στη «ακραία μαρξιστική ρητορική του». «Ο Παπανδρέου- σημειωνόταν- αρνείται να συνεργαστεί με τα κόμματα της αντιπολίτευσης, αλλά είναι αρκετά δαιμόνιος για να το κάνει, όταν θεωρήσει ότι κάτι τέτοιο θα τον βοηθήσει». Ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ χαρακτηριζόταν μάλιστα «πύρινος ρήτορας με προσωπικότητα που μαγνητίζει», ο οποίος «θα μπορούσε να παίξει και πάλι ηγετικό ρόλο στην προσωπαγή πολιτική ζωή της Ελλάδας».


Δημήτριος Ιωαννίδης, το νέο «αφεντικό»

Η άνοδος του Δημητρίου Ιωαννίδη στην εξουσία προβλημάτιζε έντονα τον τότε Αμερικανό πρεσβευτή στην Αθήνα Χένρι Τάσκα, αλλά ανεδείκνυε τον προνομιακό ρόλο της CΙΑ, καθώς ο σταθμός της Αθήνας είχε αποκλειστική σχεδόν πρόσβαση στον «αόρατο δικτάτορα», ο οποίος απέφευγε τον Τάσκα με διάφορα προσχήματα. «Είναι πουριτανός και σκληρός. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρούμε ότι πιστεύει στη δημοκρατία», ανέφερε ο Τάσκα σε τηλεγράφημά του προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ στις 26 Νοεμβρίου του 1973. Και προσέθετε: «Ακόμη και οι Έλληνες που αυτήν τη στιγμή βρίσκονται σε κατάσταση ευφορίας με την εξαφάνιση του Παπαδόπουλου, ίσως βρουν την επόμενη μέρα μουντή, ζοφερή και καταθλιπτική». Στο ίδιο τηλεγράφημα ο Αμερικανός πρέσβης εξέφραζε την ανησυχία του για το γεγονός ότι ο Στρατός αρχίζει να εμπλέκεται σε «μια καταστροφική επιχείρηση πολιτικής παρέμβασης» και «αντί να αποκαταστήσει τη λειτουργία του ως ανεξάρτητη αμυντική δύναμη αφοσιωμένη στην υπηρεσία των αναγκών άμυνας και ασφάλειας της χώρας, οχυρώνεται ως το αφεντικό του λαού». Ο Τάσκα απεδείχθη σωστός στις εκτιμήσεις του, αλλά η Ουάσιγκτον είχε ήδη μετατρέψει σε βασικό συνομιλητή της τον αρχηγό της ΕΣΑ.

Ενδεικτική, πάντως, της ψυχοσύνθεσης και των ικανοτήτων του Δ. Ιωαννίδη είναι η αναφορά του Τάσκα προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, μερικούς μήνες αργότερα, στις 14 Ιουνίου του 1974 (και έναν μήνα πριν από το σχεδιαζόμενο από τη χούντα της Αθήνας πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου), των απόψεων του Ιωαννίδη για την εξωτερική πολιτική, όπως το «αφεντικό» του καθεστώτος τις είχε μεταβιβάσει στον Τάσκα.

Ανέφερε ο Ιωαννίδης για το ηθικό των Ελλήνων: «Η κυβέρνηση της Ελλάδας λαμβάνει γράμματα από εκατοντάδες Έλληνες του εξωτερικού, οι οποίοι δεσμεύονται να επιστρέψουν στην Ελλάδα αν γίνει πόλεμος με την Τουρκία. Είμαι 100% σίγουρος ότι αν η Τουρκία επιτεθεί, οι Έλληνες θα ενωθούν και θα πολεμήσουν», υπογράμμιζε ο Ιωαννίδης. Όσο για την Κύπρο, παρουσίασε στον Τάσκα δύο σενάρια: «Ή θα κατευθυνθεί προς τα αριστερά και θα γίνει η Κούβα της Μεσογείου (αυτό θα γίνει επειδή το εκπαιδευτικό σύστημα διδάσκει την κομμουνιστική προπαγάνδα) ή το 80% της πλειοψηφίας θα πετύχει ένωση με την Ελλάδα. Το μόνο πράγμα που δεν μπορεί να συμβεί είναι η ένωση με την Τουρκία».


Το «Σισμίκ» στο Αιγαίο

Το Κυπριακό και τα ελληνοτουρκικά ήταν τα βασικά προβλήματα που αντιμετώπιζε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο οποίος στις 27 Ιανουαρίου του 1975 πρότεινε στην Άγκυρα την υπογραφή συνυποσχετικού για την παραπομπή του θέματος της υφαλοκρηπίδας στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Σε απάντηση, η Άγκυρα εγκαινίασε στις 20 Μαρτίου 1975 τη νέα πολιτική της, της αμφισβήτησης του ελληνικού εναέριου χώρου στο Αιγαίο. Στις 17 Απριλίου του 1976 ο Καραμανλής πρότεινε στην Τουρκία από το βήμα της Βουλής να σταματήσει ο ανταγωνισμός των εξοπλισμών και να συνάψουν οι δύο χώρες σύμφωνο μη επιθέσεως, αλλά η πρότασή του απερρίφθη από την Άγκυρα. Ελλάδα και Τουρκία έφθασαν στα όρια της σύγκρουσης τον Ιούλιο, όταν η τουρκική κυβέρνηση έβγαλε στο Αιγαίο για έρευνες στην ελληνική υφαλοκρηπίδα το σκάφος «Σισμίκ» (πρώην «Χόρα»). Η κρίση συνεχίστηκε τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο (στις 11 Νοεμβρίου του 1976 υπεγράφη στη Βέρνη το γνωστό ως πρακτικό της Βέρνης, για την υφαλοκρηπίδα στο Αιγαίο).

Πάντως, ήδη από τον Φεβρουάριο του 1975 η DΙΑ (η μυστική υπηρεσία του αμερικανικού Πενταγώνου), σε εκτίμησή της, ανέπτυσσε σενάρια ελληνοτουρκικού πολέμου για την υφαλοκρηπίδα και πίστευε ότι ένας από τους λόγους που η ελληνική πολιτική ηγεσία δεν προχωρούσε σε επιθετικές ενέργειες ήταν η αποτυχία της το 1974 να υπερασπίσει την Κύπρο. Σημείωνε χαρακτηριστικά για τον Στρατό:

«Πρέπει να αναμένεται ότι ο Ελληνικός Στρατός θα παίξει ιδιαίτερα εθνικιστικό ρόλο και θα υπερδραματοποιήσει την πιθανότητα πολέμου με την Τουρκία».

Προέβλεπε μάλιστα ότι αν δεν άρχιζαν διαπραγματεύσεις ανάμεσα στις δύο πλευρές, «υπάρχει ο κίνδυνος η μια πλευρά να αντιδράσει υπερβολικά ή να παρεξηγήσει τις προθέσεις της άλλης, οδηγώντας σε επεισόδιο που θα μπορούσε να κλιμακωθεί σε μεγάλη σύγκρουση». Τον κώδωνα του κινδύνου έκρουε και υπόμνημα του διευθυντή της CΙΑ Ουίλιαμ Κόλμπι προς τον Χένρι Κίσινγκερ στις 4 Απριλίου του 1975, στο οποίο σημείωνε ότι η ετοιμότητα και των δύο πλευρών να δοκιμάζουν η μία τις αντιδράσεις της άλλης με υπερπτήσεις στα νησιά του Αιγαίου και αναχαιτίσεις από την ελληνική πλευρά, «θα μπορούσε εύκολα να τους φέρει σε εκρηκτική σύγκρουση».

Λίγο μετά την κρίση του «Σισμίκ», στις 14 Αυγούστου του 1976, σε συνάντηση που είχε ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Δημήτρης Μπίτσιος με τον Χένρι Κίσινγκερ, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών όχι μόνο δεν φάνηκε να συγκινείται από τα νομικά επιχειρήματα της ελληνικής πλευράς για την υφαλοκρηπίδα, αλλά και ξεσπούσε σε φλυαρίες: «Θυμάμαι την πρώτη φορά που μίλησα με Τούρκο υπουργό Εξωτερικών. Μιλούσε με μεγάλο πάθος για τις τουρκικές θέσεις. Τότε δεν καταλάβαινα την ένταση του ελληνοτουρκικού μίσους. Έτσι ήταν τα πράγματα την εποχή της εισβολής στην Κύπρο», είπε ο Κίσινγκερ στον Μπίτσιο, αστειευόμενος μάλιστα για το γεγονός ότι οι συνομιλίες που είχε το 1974 με τον Μπουλέντ Ετζεβίτ είχαν διαρρεύσει στον τουρκικό Τύπο. «Όχι, η φήμη σας στην Ελλάδα δεν κινδυνεύει από μια διαρροή τηλεφωνικής συνομιλίας», αντέτεινε ο Μπίτσιος. Και ο Κίσινγκερ απάντησε: «Νομίζω πως η φήμη μου στην Ελλάδα ήδη είναι πέραν επανόρθωσης. Υποψιάζομαι ότι ακόμη κι αν έθετα τις Συρακούσες υπό ελληνικό έλεγχο και επανίδρυα την Αθηναϊκή Αυτοκρατορία και πάλι στην Ελλάδα θα με κατηγορούσαν ως ανθέλληνα. Έχω συμφιλιωθεί με τη μοίρα μου σε ό,τι αφορά την ελληνική κοινή γνώμη».

Ο Κίσινγκερ αστειευόταν και πάλι στη συνάντηση που είχε, τον Σεπτέμβριο του 1976, με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Τσαγλαγιανγκίλ. «Χωρίς εσάς, δεν μπορούμε να διευθετήσουμε τίποτα με τους Έλληνες», του δήλωσε ο Τούρκος υπουργός και ο Κίσινγκερ του απάντησε: «Θέλετε εγώ να διευθετήσω τα προβλήματά σας; Γιατί όχι; Σε όλους αρέσει να μας φωνάζουν! Γιατί όχι και στους Έλληνες και τους Τούρκους;».


Απουσίες με νόημα

Πάντως, παρ΄ ότι στην πλειονότητά τους τα αποχαρακτηρισθέντα έγγραφα αναφέρονται στην Κύπρο και είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικά ως προς το τι γνώριζε η Ουάσιγκτον για τις κινήσεις του στρατηγού Γρίβα και τη συνωμοσία της αθηναϊκής χούντας για την ανατροπή του Μακαρίου που άνοιξε τον δρόμο για την τουρκική εισβολή το 1974-και παρ΄ ότι πολλές είναι οι εκθέσεις και οι εκτιμήσεις της CΙΑ που αναφέρονται-, εντύπωση προκαλεί η απουσία τουλάχιστον ενός σημαντικού εγγράφου της CΙΑ. Στο εν λόγω μνημόνιο (σ.σ:

παρουσιάζεται στο βιβλίο των Κ. Βενιζέλου, Μ. Ιγνατίου, «Τα μυστικά αρχεία του Κίσιντζερ»), με ημερομηνία την 23η Αυγούστου 1974, οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες παραδέχονται ότι στις 13 του ίδιου μήνα γνώριζαν πως οι τουρκικές επιδιώξεις στην Κύπρο ήταν η κατάληψη του ενός τρίτου του νησιού, προέβλεπαν δε ότι αυτό μπορούσε να καταστεί εφικτό σε λιγότερες από έξι ημέρες! Οι αναλυτές μάλιστα κόμπαζαν ότι οι προβλέψεις και προειδοποιήσεις τους για την τουρκική εισβολή πραγματοποιήθηκαν!