[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Φτώχεια στη ζωή και το γυαλί

Εικόνες της φτώχειας στην τηλεόραση. Τo 20% των πολιτών που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας αναδεικνύει τη χώρα μας σε πρωταθλήτρια της φτώχειας και των κοινωνικών ανισοτήτων.

Πέρα από τα νούμερα όμως, τι γνωρίζουμε στην πραγματικότητα για τον φτωχό; Καθώς το πεδίο των γνώσεών μας διαμορφώνεται σε έναν μεγάλο βαθμό από την τηλεόραση, τον πανίσχυρο ανώνυμο παιδαγωγό, αξίζει να δούμε πώς αυτή διαχειρίζεται και προβάλλει ένα τέτοιο θέμα.

Το αναπαραστήσιμο μπορεί να είναι ταυτόχρονα πιο κατευναστικό αλλά και πιο φρικτό από όλα εκείνα που φαντάζεται κανείς χωρίς να τα βλέπει. Ο φτωχός άλλωστε μπορεί με ευχέρεια να είναι τηλεοπτικά απών. Πορίσματα ερευνών (Γκέρμπερ, Φίσκε) δείχνουν ότι στο σύνολο των τηλεοπτικών προγραμμάτων το ένα τρίτο του πληθυσμού μας, οι φτωχοί άνθρωποι, ενσαρκώνονται μόνο από το 1,2% των ρόλων. Στην ουσία δηλαδή είναι αόρατοι και ως εκ τούτου δεν μπορούμε να συνδεθούμε μαζί τους και με τα προβλήματά τους.

Η τηλεόραση έχει τη δυνατότητα να ακυρώνει ό,τι ταράζει και ενοχλεί. Αν όμως «βλέπω ισοδυναμεί με κατανοώ» και αν «υπάρχω», όπως είπε ο Μπουρντιέ, σημαίνει «γίνομαι αντιληπτός», τότε αυτό που δεν βλέπω στην τηλεόραση είναι σαν να μην υπάρχει.

Ανύπαρκτος λοιπόν ο φτωχός;

Ναι, αν μείνουμε στα σίριαλ, στις σαπουνόπερες, στα παιδικά προγράμματα. Όχι, αν σταθούμε στα διάφορα τηλε-ριάλιτι, όπου η δημοσιοποίηση του ιδιωτικού βίου χάριν της επιβίωσης παραπέμπει σε αυτοταπείνωση και ευτελισμό. Φτωχός είναι αυτός που εξιστορεί τη δυστυχία του και θέτει τον εαυτό του στη διάθεση της κάμερας. Σαν ένας διπλά προδομένος Φάουστ όμως συνάπτει συμβόλαιο με τον Μεφιστοφελή, αλλά δεν θα απολαύσει ούτε για μια στιγμή τη Μαργαρίτα και τον Παράδεισο. Διπλά χαμένος εξ αρχής. Τίποτα δεν θα του δώσει πίσω η κάμερα.

Η φτώχεια σαν μεμονωμένο τηλε-περιστατικό συγκαλύπτει τη δραματικότητα του κοινωνικού φαινομένου. Δικαιώνεται η φράση του Γούντι Άλεν «the situation is desperate but not serious»- η υπόθεση είναι απελπιστική αλλά όχι σοβαρή.

Τα πράγματα αλλάζουν όταν οι εικόνες της φτώχειας προβάλλονται μέσα από μια μαζικότητα που αίρει το ατομικό στοιχείο. Στις 22 του μηνός, ημέρα καταβολής της σύνταξης στους δικαιούχους του ΙΚΑ, η τηλεόραση έδειξε ένα πλήθος ηλικιωμένων εκτεθειμένων στο κρύο. Από την προηγούμενη μέρα όρθιοι στην ουρά κάθε μήνα, το ίδιο μαρτύριο, ξενυχτώντας με κρύο με βροχή.

Η ΕΓΝΟΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ

αναξιοπαθούντα γίνεται σήμερα εξ αποστάσεως, ως χαρακτηριστικό μιας κοινωνίας του θεάματος, που έτσι κι αλλιώς ψευτίζει τα συναισθήματα

Ελλάδα σαν Βαρανάσι. Τριτοκοσμικές εικόνες, για μια σύνταξη των 500 ευρώ.

«Έχουν την τρέλα τους» λέει ο παρουσιαστής, δείχνοντας το μαξιλάρι ενός γέροντα που κοιμήθηκε στον δρόμο.

Ποιος όμως είπε ότι ο ανορθολογισμός δεν τροφοδοτείται από την ένδεια; Και μια τέτοια κατάσταση λογαριάζει η κυβέρνηση να καταστήσει δυσμενέστερη με τα αναμενόμενα μέτρα περί Ασφαλιστικού! Ποιος είπε ότι ο ανορθολογισμός δεν τροφοδοτείται από ένα ανελέητο κράτος κοινωνικής α-δικαιοσύνης;

H σκηνή των γερόντων μου θυμίζει μια περίπτωση μικρού παιδιού που τύχη αγαθή το έκανε να φύγει από το ορφανοτροφείο και να το περιθάλψουν στοργικοί θετοί γονείς σε προσφιλές σπιτικό, όμως αυτό ακόμη και όταν δεν κινδυνεύει φοβάται ότι θα του αρπάξουν από το χέρι το ψωμί και κρατά σφιχτά μέσα στο χεράκι του το ψωμί, μην και του το πάρουνε.

Φτωχός σήμερα είναι αυτός που τρέμει ότι θα του πάρουν από το χέρι το ψωμί. Φτωχός είναι αυτός που υπόκειται σε κάθε λογής ανορθολογικούς φόβους. Αν αργήσω μια μέρα μπορεί και να είναι αργά. Η δυσπιστία. Ποιος ποτέ είπε την αλήθεια γι΄ αυτό που με περιμένει αύριο;

Μήπως ο ανορθολογισμός του σήμερα είναι ο ορθολογισμός του αύριο;

Πώς εισπράττονται αυτές οι εικόνες από τους τηλεθεατές;

Ο Μπολτάνσκι στο έργο του με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Souffrance a distance» αναφέρει πόσο η έγνοια για τον αναξιοπαθούντα γίνεται σήμερα εξ αποστάσεως. Χαρακτηριστικό μιας κοινωνίας του θεάματος, που έτσι κι αλλιώς ψευτίζει τα συναισθήματα και τα αποξηραίνει, τα αποστεώνει από τη δύναμή τους. «Α! τους καημένους» λες και ταυτόχρονα η ψυχή σου κατευνάζεται. «Εγώ δεν είμαι σαν αυτούς». Άλλωστε, προτού προλάβεις να διώξεις το δράμα από το μυαλό σου αυτό έχει κιόλας εξατμισθεί, η είδηση έχει ενσωματωθεί σε ένα ψυχαγωγικό ποτ πουρί, όπου το επόμενο διαφημιστικό σποτάκι μεταποιεί τις εικόνες της φτώχειας σε «εξωπραγματικό δεδομένο» μιας δυνητικής πραγματικότητας (virtual reality).

Μια διπλή μοίρα υφίσταται η τηλεοπτική φτώχεια: φυσικοποίηση από τη μια και «εξω-τικοποίηση» από την άλλη, ώστε να μην αγγίζεται ο τηλεθεατής και δυστυχής να είναι μόνον ο άλλος.

Κι όμως, το 60% των συμπολιτών μας φοβάται ότι κάποτε θα περιέλθει σε κατάσταση φτώχειας!

Η φτώχεια αρρωσταίνει, τρελαίνει, καταθλίβει.

Ένας νεαρός έβγαλε τα ρούχα του, γυμνώθηκε και στα τέσσερα άρχισε να γαβγίζει. Τον είπανε σχιζοφρενή, τον νοσηλεύσανε. Ξέχασαν μόνο να αντιληφθούν ότι η πράξη αυτή είχε ένα νόημα. Ήταν ο μόνος τρόπος που έμενε στον νέο να διαμαρτυρηθεί. Να κυριολεκτήσει δηλαδή περιγράφοντας την κατάστασή του. «Μου φέρονται σαν σκύλο». «Η ζωή μου δεν έχει καμιά αξία».

Μετά τον θάνατο, η φτώχεια παραμένει το μεγαλύτερο σκάνδαλο. Όμως ο θάνατος είναι το σκάνδαλο της φύσης. Δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για τη φτώχεια. Αυτή παραμένει το σκάνδαλο μιας πολιτικής που επιμένει σε θανατηφόρες για τους πολλούς επιλογές.

H Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.