Νόμπελ σε φεμινισμό και αντιρατσισμό

Η Σουηδική Ακαδημία βράβευσε «τον σκεπτικισμό, τη φλόγα, την ενορατική δύναμη» της 88χρονης Ντόρις Λέσινγκ, που «άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τις σχέσεις ανδρών-γυναικών»
«Έχω πάρει όλα τα ευρωπαϊκά βραβεία, όλα τα αναθεματισμένα βραβεία. Είμαι πολύ ευχαριστημένη που τα κέρδισα όλα, όλη τη σειρά. Είναι φλος ρουαγιάλ».

Η αλήθεια είναι ότι της λείπει ένα χαρτί. Δεν έχει πάρει το Βραβείο Μπούκερ, που απονέμεται μάλιστα στην ίδια της τη χώρα. Μπορούμε να της συγχωρήσουμε, πάντως, αυτή της την έπαρση. Η Ντόρις Λέσινγκ είναι 88 ετών και έκανε αυτή τη δήλωση μόλις της ανακοίνωσαν ότι πήρε το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Σύμφωνα με τη Σουηδική Ακαδημία, πρόκειται για «επική συγγραφέα της γυναικείας εμπειρίας, η οποία με σκεπτικισμό, φλόγα και ενορατική δύναμη υπέβαλε έναν διαιρεμένο πολιτισμό σε αυστηρό έλεγχο». Η Λέσινγκ δίνει για δεύτερη φορά Νόμπελ στη Βρετανία μέσα σε τρία χρόνια. Πέρυσι το είχε πάρει ο Τούρκος Ορχάν Παμούκ, πρόπερσι το πήρε ο Βρετανός Χάρολντ Πίντερ. Η αλήθεια είναι όμως ότι η Ντόρις Λέσινγκ δεν μεγάλωσε στη Βρετανία. Και όπως έχει η ίδια πει, «οι άνθρωποι δεν δρουν με βάση αρχές. Οι άνθρωποι φτιάχνονται από το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν».

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας συνοδεύεται από το ποσό των 10 εκατ. σουηδικών κορονών (1,1 εκατ. ευρώ)

Η Λέσινγκ γεννήθηκε στην τότε Περσία και νυν Ιράν, τον Οκτώβριο του 1919 – σε μια εβδομάδα έχει γενέθλια. Όταν ήταν πέντε ετών, οι γονείς της, ένας πρώην τραπεζικός υπάλληλος και μία νοσοκόμα, και οι δύο Άγγλοι, μετακόμισαν στη Ροδεσία, τη σημερινή Ζιμπάμπουε. Η Λέσινγκ, όπως και Ναντίν Γκόρντιμερ στη Νότια Αφρική- με βραβείο Νόμπελ και αυτή, το 1991- μεγάλωσε μέσα στο φυλετικό μίσος. Ο αδελφός της, σύμφωνα με δικές της αφηγήσεις, ήταν ρατσιστής. Και τα δύο αδέλφια δεν μιλούσαν μεταξύ τους για τριάντα χρόνια. Το πρώτο βιβλίο που έγραψε είχε ακριβώς αυτό το θέμα: με τίτλο «Τραγουδάει το χορτάρι» (1950) μιλούσε για τη σχέση της συζύγου ενός λευκού κτηματία με τον μαύρο υπηρέτη της. Ένα βιβλίο που, σύμφωνα με τη Σουηδική Ακαδημία, είναι «μία τραγωδία βασισμένη σε εντάσεις που αναμειγνύουν αγάπη και μίσος και συγχρόνως μια μελέτη για τις ασυμφιλίωτες ρατσιστικές εντάσεις». Πριν βρεθεί στο Λονδίνο στα τριάντα ένα της χρόνια, όταν και άρχισε να εκδίδει βιβλία, η Λέσινγκ είχε προλάβει να κάνει δύο γάμους, τρία παιδιά και να πάρει δύο διαζύγια. Είχε εγκαταλείψει το σχολείο και την οικογενειακή εστία στα 14, έκανε διάφορες δουλειές για να ζήσει και είχε γίνει ενεργό μέλος αριστερών οργανώσεων στην αφρικανική της πατρίδα. Άλλωστε και στην Αγγλία, μόλις έφτασε, γράφτηκε στο κομμουνιστικό κόμμα.

«Όλοι ήμασταν κομμουνιστές τότε», έχει πει σε συνέντευξή της στα «ΝΕΑ» (στη Μαίρη Σιάνη-Ντέιβις). «Όλοι αυτοί, τέλος πάντων, που ήμασταν κάτι, ήμασταν κομμουνιστές. Επίσης ήταν και ο Ισπανικός Εμφύλιος που σημάδεψε τη δεκαετία του ΄30- πριν ακόμα αποκτήσω πολιτική συνείδηση. Πολλοί είχαν επηρεαστεί από τα συμβάντα στην Ισπανία. Όλοι, μα όλοι οι διανοούμενοι, σιχαίνομαι αυτή τη λέξη, αλλά όλοι οι καλλιτέχνες, μουσικοί, συγγραφείς, εκδότες… όλοι ήταν κομμουνιστές».

Το βιβλίο που την καθιέρωσε οριστικά ήταν το «Χρυσό Σημειωματάριο» (1962), που θεωρήθηκε μανιφέστο του φεμινισμού. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η Σουηδική Ακαδημία, «ανήκει σε εκείνα τα λίγα βιβλία του 20ού αιώνα που σημάδεψαν τον τρόπο που βλέπουμε τις σχέσεις ανδρών- γυναικών».

Οι δεκαετίες του ΄50 και του ΄60 αποτέλεσαν πάντως περιόδους έντονης πολιτικής δράσης. Η Λέσινγκ έδινε αγώνα κατά του απαρτχάιντ- της απαγορεύτηκε άλλωστε η είσοδος στη Ροδεσία για τέσσερις δεκαετίες-, κατά των πυρηνικών. Η θητεία της πάντως στο βρετανικό κομμουνιστικό κόμμα δεν κράτησε πολύ. Από το 1952 μέχρι το 1956. «Κρίνοντας εκ των υστέρων, ήταν εντυπωσιακό», είπε πριν από μερικά χρόνια στους «Νιου Γιορκ Τάιμς». «Δεν ήμασταν εντελώς αλλοπαρμένοι, ωστόσο λέγαμε, “ε, καλά, σε 15 χρόνια θα είμαστε στην εξουσία”, “φυσικά και δεν θα υπάρχουν φυλετικές προκαταλήψεις”, “θα είμαστε όλοι ελεύθεροι, το κράτος θα έχει σβήσει”. Και τις πιστεύαμε όλες αυτές τις ανοησίες. Ο κόσμος ωραιοποιεί τρομερά τη δεκαετία του ΄60. Μου λένε, “είσαι μια γριά γκρινιάρα. Εγώ πέρασα τα καλύτερα χρόνια μου στα σίξτις”. Για κάποιους αυτό είναι αλήθεια. Αλλά υπάρχουν και πολλά θύματα, άνθρωποι που δεν κατάφεραν ποτέ να τα βρουν πραγματικά με τη ζωή, που όλοι θέλουν να τους ξεχνούν». Αντί για τους συλλογικούς αγώνες της εποχής εκείνης, η Λέσινγκ σήμερα «λατρεύει τη μοναξιά». Με τον καιρό όλη της η στάση απέναντι στον κόσμο και τις ιδεολογίες έχει αλλάξει. Ο παλιός ενθουσιασμός έχει χαθεί. «Παραήμασταν συναισθηματικοί με όλα αυτά», τονίζει. Ακόμη και για την υπόθεση του απαρτχάιντ λέει ότι η ματιά τής εποχής ήταν αφελής. «Για μια ακόμη φορά, βλέπετε, πιστέψαμε στ΄ αλήθεια ότι όταν οι μαύροι πάρουν την εξουσία… Γιατί πιστέψαμε κάτι τόσο ανόητο; Γιατί θα έπρεπε να είναι καλύτεροι από οποιονδήποτε άλλο;».


«Για να αλλάξεις κάτι, πρέπει να κάνεις χαμαλοδουλειά»

Για το «Χρυσό Σημειωματάριο»: «Ήταν μια προσπάθεια να σπάσουν κάποιες φόρμες συνείδησης και να προχωρήσουμε πέρα απ΄ αυτές».

Προς την Τζόις Κάρολ Όουτς: «Νομίζω πως ξεκινάς να αλλάξεις την κοινωνία με τη λογοτεχνία και έπειτα, όταν δεν συμβαίνει τίποτα, έχεις μια αίσθηση αποτυχίας. Έπειτα όμως αναρωτιέσαι:

γιατί αισθάνθηκα ότι θα αλλάξω την κοινωνία; Κι έτσι συνεχίζεις».

«Τα περισσότερα μυθιστορήματα φάνηκε ότι δεν είχαν τη δύναμη να αλλάξουν τον κόσμο. Μπορεί όμως κανείς να πει ότι ο Σολζενίτσιν συνέβαλε στην κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης».

«Ο φεμινισμός δεν στράφηκε εκεί που θα τον ήθελα να έχει στραφεί. Οι φεμινίστριες του ΄60 ήταν απασχολημένες με το να χοροπηδάνε σε διάφορες σκηνές και βήματα. Αλλά για να αλλάξεις κάτι, πρέπει να κάνεις χαμαλοδουλειά». «Υπάρχει μια ψυχοπαθολογία. Όλα αυτά που πιστεύαμε, με την πτώση του καπιταλισμού, ότι το μέλλον θα είχε δικαιοσύνη, ισότητα, ίσες αμοιβές για τις γυναίκες, τους ανάπηρους, τους μαύρους, ήταν αηδίες. Δεν είχαν καμία σχέση μ΄ αυτό που συνέβαινε στον κόσμο. Και όμως, έφεραν μια τεράστια συναισθηματική φόρτιση. Και αν σε συνεπάρει η γνήσια πίστη, μπορούν να συμβούν θαυμάσια πράγματα».


Πενήντα βιβλία

Η Βρετανή συγγραφέας έχει γράψει πάνω από 50 βιβλία, από τα οποία στα ελληνικά κυκλοφορούν 15. Τον Δεκέμβριο θα κυκλοφορήσει το νέο της μυθιστόρημα «Η Σχισμή» από τις Εκδόσεις Καστανιώτη. Κυκλοφορούν επίσης:

Τραγουδάει το χορτάρι (Γνώση)

Αγάπη ξανά (Λιβάνης) Ένας άντρας και δύο γυναίκες (Λιβάνης)

Αναμνήσεις ενός επιζώντος (Καστανιώτης)

Το καλοκαίρι πριν από το σκοτάδι (Καστανιώτης)

Το πέμπτο παιδί (Καστανιώτης) Σικάστα (Κάκτος) Ο απεσταλμένος στον πλανήτη 8 (Κέδρος)

Προμήνυμα καταιγίδας (Οδυσσέας)

Το Χρυσό Σημειωματάριο (Οδυσσέας-εξαντλημένο) Οι ζώνες της Σικάστα (Κάκτος) Ο Μπεν στον κόσμο (Καστανιώτης)

Μάρα και Νταν (Λιβάνης) Περιπετειώδεις ιστορίες (Τεκμήριο, με τέσσερις ακόμη συγγραφείς)

Οι γιαγιάδες (Καστανιώτης) Η καλή τρομοκράτισσα (Οδυσσέας)


Λάτρης του «Άρχοντα»

Η Ντόρις Λέσινγκ ασχολήθηκε και με το είδος της επιστημονικής φαντασίας- δηλώνει και φανατική αναγνώστρια του «Άρχοντα των δαχτυλιδιών». Είδε πάντως το είδος από την οπτική ενός συγγραφέα που θεωρεί πως ο κόσμος κινδυνεύει από πυρηνικό όλεθρο.