Και η βάρκα γύρισε μόνη…

Οι ανάσες λαθρομεταναστών, που πνίγηκαν, «ακούγονται» στις βάρκες τους, τις οποίες η Καλλιόπη Λεμού ενσωμάτωσε σε εικαστική εγκατάσταση στην Πόλη
Δύο παλιές, τρύπιες ξύλινες βάρκες, που ξεκίνησαν κρυφά από τις ακτές της Τουρκίας φορτωμένες λαθρομετανάστες κι ελπίδες σαν την κιβωτό του Νώε, δύο βάρκες που ναυάγησαν επίτηδες στα ελληνικά νερά έξω από τη Χίο κι έγιναν σαν τη βάρκα του Χάροντα, επέστρεψαν ξανά στην Κωνσταντινούπολη, μεταμορφωμένες σε έργο σύγχρονης τέχνης. Στο τιμόνι μια σύγχρονη καλλιτέχνις, η Καλλιόπη Λεμού. Οι βάρκες κρέμονται τώρα κάτω από μια μεταλλική αψίδα- γέφυρα με διάμετρο δεκατεσσάρων μέτρων, απέναντι από τις ακτές του Βοσπόρου. Το έργο έχει τίτλο «Κύκλιο ταξίδι» και εγκαταστάθηκε μπροστά στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Santral, που άνοιξε πρόσφατα. Αποτελεί το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας που ξεκίνησε στην Ελευσίνα με τίτλο Πορθμείο και πρωταγωνιστές δύο βάρκες με τουρκικά ονόματα ξανά που κρέμονται όρθιες «πληγωμένες κι αδειανές», ενώ γύρω σχηματίζεται ένας φράχτης με τις ζωγραφιστές μορφές και τα ονόματα των λαθρομεταναστών που χάθηκαν στο πέρασμα.

Στην Κωνσταντινούπολη το συγκλονιστικό «εύρημα», οι βάρκες που κρέμονται στον αέρα δεμένες σφιχτά, δείχνουν προς δύο διαφορετικές κατευθύνσεις: Ανατολή και Δύση. Τα «ονόματα» των Κούρδων λαθρομεταναστών δεν υπάρχουν. Το έργο προκαλεί ωστόσο το συναίσθημα που δίνει η εικόνα μιας αναποδογυρισμένης βάρκας στη στεριά, έξω απ΄ τα νερά της.

Αν για κάποιους ταξιδιώτες αυτών των βαρκών το ταξίδι ολοκληρώθηκε κι έφτασαν στον προορισμό τους, ο νόμος τους αναγνωρίζει ως αυτό που είναι de facto, άστεγοι, απάτριδες, στιγματισμένοι από την απώλεια. Όχι απλώς την απώλεια των εστιών και των αγαπημένων τους, αλλά του ίδιου τους του εαυτού». Αυτό το έργο «εκφράζει τη συνύπαρξη, την ελπίδα για μια νέα αρχή», λέει η Καλλιόπη Λεμού, που ομολογεί ότι συγκινήθηκε από το θέαμα αυτών των χαλασμένων σκαφών που ανακάλυψε στο λιμάνι της Χίου και αποφάσισε να τις υιοθετήσει.

«Τα συντρίμμια τους», λέει στα «ΝΕΑ», «μιλούσαν χωρίς λόγια για ένα πέρασμα οδυνηρό. Θυμήθηκα τα δάκρυα των παππούδων μου όταν αναγκάσθηκαν να εγκαταλείψουν τη γη τους και να φτιάξουν το σπίτι τους αλλού, με όλες τις δυσκολίες που συνεπαγόταν αυτή η μετάβαση».

Με τον τρόπο που είναι τοποθετημένες οι βάρκες, αντικρυστά, σχηματίζουν ένα σπόρο. Αυτό, όπως και η συνύπαρξη με το αλουμίνιο της γέφυρας, εκφράζει την ελπίδα για μια νέα αρχή. Εκεί που τελειώνει ένα ταξίδι ξεκινά ένα καινούργιο. Το κύκλιο ταξίδι συμβολίζει έναν ολόκληρο κύκλο ζωής.

Πώς ολοκληρώνεται το ταξίδι;
Προτίθεμαι να εγκαταστήσω το τρίτο και τελευταίο μέρος τους σε μια από τις ευρωπαϊκές χώρες την οποία οι λαθρομετανάστες θα διαλέξουν για προορισμό. Σε μια χώρα που θα μπορεί να κατανοήσει τις δοκιμασίες τους και να ανταποκριθεί με ανθρωπιά στις ανάγκες τους.


«Ανάμεσα σε χώρο και χρόνο»

«Το ταξίδι που παλιότερα συντελούνταν ανάμεσα σε δυο σημεία, τώρα έχει παγιδευτεί στο ενδιάμεσό τους, μετέωρο στον χώρο και στον χρόνο», σημειώνει η Τουρκάλα ιστορικός της τέχνης Φερντά Κεσκίν, που διευρύνει το νόημα του έργου της Καλλιόπης Λεμού, επικαλούμενη τον Φουκό και τα όσα αναφέρει για την οριακή θέση του τρελού. Του ανθρώπου που βρίσκεται εξόριστος από τον κοινωνικό χώρο στον οποίο αρχικά ανήκε, χωρίς να γίνεται αποδεκτός από κανέναν άλλο, έρμαιο στην αβέβαιη τύχη του, εκτεθειμένος στην απουσία κάθε νόμου εκτός από τον νόμο της φύσης, συρρικνωμένος σε αυτό που λέγεται βιολογική ζωή, γυμνή ζωή.