Τα αναγνωστικά «λένε» την Ιστορία τους

Στην ιστορία των σχολικών αναγνωστικών, μια ιστορία τεσσάρων αιώνων, μας ξεναγεί μια συλλογή 2.000
σχολικών εγχειριδίων, μέρος της οποίας θα εκτεθεί στη Θεσσαλονίκη
Πότε «γεννήθηκαν» τα αναγνωστικά; Όποιος νομίζει ότι όλα άρχισαν με το «Λόλα να ένα μήλο», αγνοεί το «Αλφαβητάριον εν ώ περιέχονται τα εικοσιτέσσερα γράμματα» του Μιχαήλ παπα-Γεωργίου του Σιατιστέως τυπωμένο «εν Βιέννη της Αυστρίας» το 1771- ίσως και πολλά παλαιότερα.

Τα σχολικά αναγνωστικά έχουν ιστορία μόλις τεσσάρων αιώνων. Στα σχολεία της αρχαιότητας χρησιμοποιούνταν αυτούσια τα έργα κλασικών, ποιητών και πεζογράφων, στη ρωμαϊκή εποχή δίγλωσσα εγχειρίδια, στα βυζαντινά χρόνια προστέθηκαν στοιχεία από τα χριστιανικά γράμματα και στα δημοτικά σχολεία διδάσκονταν ως αναγνωστικά τα ιερά βιβλία.

Συστηματική χρήση των βιβλίων έχουμε μετά την ανακάλυψη της τυπογραφίας τον 15ο αιώνα. Τα πρώτα αλφαβητάρια στην ελληνική γλώσσα εμφανίζονται τον 16ο αιώνα και τυπώνονται στις ελληνικές παροικίες (Βιέννη, Βενετία, Βούδα, Πέστη, Βουκουρέστι). Στην περίοδο της Τουρκοκρατίας ως αλφαβητάριο χρησιμοποιείται έντυπο με τον τίτλο «Χρήσιμος παιδαγωγία» που κυκλοφόρησε σε αλλεπάλληλες εκδόσεις τους δύο τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας (17ο έως 19ο).

ΙΝFΟ

Στο Μέγαρο Μουσικής «Ένα ταξίδι στην Ιστορία. Τρεις αιώνες σχολικά εγχειρίδια», 21 Σεπτεμβρίου- 20 Οκτωβρίου, Κέντρο Πολιτισμού Δήμου Θεσσαλονίκης (Παλιά Αλάνα Τούμπας).

Τυπωμένο το 1767 είναι το παλαιότερο σχολικό βιβλίο που έχει στην πλούσια (περί τα 2.000

βιβλία) συλλογή της, η εκπαιδευτικός Ευαγγελία Κανταρτζή. Περί τα 500 βιβλία της περίφημης αυτής συλλογής εμπιστεύτηκε για πρώτη φορά και εκθέτει στο «Ταξίδι στην ιστορία. Τρεις αιώνες σχολικά εγχειρίδια», την ομότιτλη έκθεση σχολικών βιβλίων που διοργανώνει στο πλαίσιο των φετινών 42ων Δημητρίων, ο Δήμος Θεσσαλονίκης.

«Μετά την απελευθέρωση έγινε προσπάθεια για την οργάνωση των σχολείων και τον έλεγχο των σχολικών βιβλίων. Με το διάταγμα του 1834 “περί βιβλιοπωλείου εν τη βασιλική τυπογραφία” προβλέπεται ότι τα βιβλία θα εκδίδονται και θα πωλούνται από τη βασιλική τυπογραφία ύστερα από τη γνωμάτευση της διορισμένης συντακτικής επιτροπής και στα σχολεία θα χρησιμοποιούνται μόνο αυτά. Το 1838 η κυβέρνηση κατήργησε το βασιλικό βιβλιοπωλείο και άρχισε η φάση του ελεύθερου ανταγωνισμού με δύο εκδοτικούς οίκους (Κορομηλά και Βλαστού)», σημειώνει η συλλέκτρια, αλλά και επιμελήτρια της έκθεσης.

Σταθμός στα εκπαιδευτικά ζητήματα είναι η μεταρρύθμιση του 1917, καθώς ύστερα από δύο βαλκανικούς πολέμους και έναν παγκόσμιο, έναν εσωτερικό διχασμό και μια επαναστατική κυβέρνηση, ωριμάζει η ιδέα της οριστικής αναμόρφωσης της Παιδείας. Αυτή νομοθετήθηκε από την προσωρινή επαναστατική κυβέρνηση της Εθνικής Άμυνας, την οποία σχημάτισε ο Βενιζέλος στη Θεσσαλονίκη. Η βασική αλλαγή που θεσμοθετήθηκε αφορούσε τη γλώσσα του δημοτικού σχολείου και «γέννησε» το γλωσσικό ζήτημα.

Η πολιτική αλλαγή τον Νοέμβριο του 1920 ανέκοψε τη φιλελεύθερη πολιτική για το σχολικό βιβλίο. Η νέα κυβέρνηση ανέθεσε σε επιτροπή τον έλεγχό τους κι αυτή αποφάσισε πως θα έπρεπε να «εκβληθώσι πάραυτα εκ των σχολείων και καώσι».

Με τον μεταξικό νόμο 952 του 1937 ιδρύθηκε ο Οργανισμός Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων (ΟΕΣΒ), ο οποίος το 1954 ονομάσθηκε ΟΕΔΒ. Ο ΟΕΣΒ επανατύπωσε παλαιότερα βιβλία, επιφέροντας αλλαγές κατάλληλες για την προπαγάνδα του καθεστώτος.


Νέα και μακροβιότερα

Το 1954 εκδόθηκαν νέα αναγνωστικά που ήταν τα μακροβιότερα καθώς χρησιμοποιήθηκαν μέχρι το 1965, όταν με τη μεταρρύθμιση της Ένωσης Κέντρου έγιναν γλωσσικές παρεμβάσεις. Στα αναγνωστικά προστέθηκαν κείμενα από παλαιότερα εγκεκριμένα αναγνωστικά και αφαιρέθηκαν όλα τα άμεσα προπαγανδιστικά κείμενα. Η δικτατορία επανέφερε αυτούσια τα αναγνωστικά του 1954. Τα νέα αναγνωστικά εκδόθηκαν το 1982-1985 και στις σελίδες τους ενσωμάτωσαν γραμματική, ανάγνωση και γραπτή έκφραση με επιλεγμένα κείμενα, που τα συνοδεύουν γραπτές εργασίες γλωσσικής επεξεργασίας.