[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Ψυχολογία στα καμένα

Mέσα σε όλα επιστρατεύτηκε και η ψυχολογία. Στο καλά στρωμένο εκ των υστέρων τραπέζι διευθέτησης της κρίσης επιχειρείται η διαχείριση του πένθους και η ψυχολογική στήριξη των θυμάτων.

Τι μπορεί όμως να κάνει η ψυχολογία; Δεν είναι πανάκεια. Η δράση της είναι περιορισμένη. Εκ των υστέρων καλείται να διαχειριστεί ένα τραύμα που δύσκολα απαλύνεται. Μια τέτοια καταστροφή φέρνει το άτομο αντιμέτωπο με τον αρχαϊκό τρόμο, της πραγμοποίησης (reification), της μετατροπής του εαυτού σε αντικείμενο, σε παίγνιο στα χέρια μιας χθόνιας δύναμης.

«Όταν τελειώσει ο πόλεμος μη με ξεχάσεις…» Πότε είναι όμως το τέλος; Όσοι τον έζησαν από κοντά θα είναι εκτεθειμένοι στο σύνδρομο ενός μετα-τραυματικού στρες. Πρόκειται για ακραίες καταστάσεις κινδύνου και καταστροφής που γεννούν τρόμο και πανικό, απώλεια ελέγχου, ταχυκαρδίες, διέγερση, κινητική αστάθεια, κατάθλιψη. Οι μηχανισμοί άμυνας εξαντλούνται. Όλες οι πρότερες βεβαιότητες θρυμματίζονται. Εσύ δεν είσαι πια εσύ. Ο χρόνος σταματά και ζεις ξανά τη φρίκη, σαν να ήταν και πάλι εδώ. Η ψυχολογική παρέμβαση κάθε άλλο παρά εύκολη είναι.

Οι σχέσεις βοήθειας σε καταστάσεις ακραίας καταστροφής όταν έχουν έναν χαρακτήρα επείγοντος, εγκυμονούν τον κίνδυνο μιας τυποποίησης. Τα θύματα εμφανίζονται σαν μια αδιαφοροποίητη μάζα, ένα καρναβάλι φρίκης όπου μοιραία υποτιμάται η σημασία που το τραύμα διαδραματίζει για το κάθε ξεχωριστό άτομο ή για την κάθε κοινωνική ομάδα.

Σε μια κατάσταση ολικής καταστροφής πώς να διαρθρώσεις τις ατομικές θεραπευτικές τεχνικές με τις ομαδικές; Πώς να αποφευχθεί ο κίνδυνος τυποποίησης όχι μόνον του ατομικού αλλά και του κοινωνικού πλαισίου;

Μία από τις βασικές παραδοχές της ψυχοδυναμικής θεραπευτικής προσέγγισης είναι η σημασία του λόγου. Η ενίσχυση της δυνατότητας αφήγησης των τραυματικών βιωμάτων. Ιδεατά μία ιδανική σχέση βοήθειας σημαίνει ότι το άτομο, έκθετο στον τραυματικό πόνο, εναποθέτει την εμπειρία του στον δίαυλο του λόγου που αναπτύσσει με τον άλλον.

Πώς όμως να εμπιστευτείς έναν ξένο, έναν «εξωτικό»; Πώς να πειστείς για τη διαθεσιμότητά του; Σε λίγο θα φύγει. Θα έχει άραγε κατανοήσει τι σημαίνει για σένα να προτιμάς να καείς με το σπίτι και τα ζωντανά σου παρά να το εγκαταλείψεις;

Η ψυχολογική είναι η μόνη βοήθεια που δεν επιβάλλεται. Που δεν προσφέρεται ως ελεημοσύνη. Για να λειτουργήσει χρειάζεται η ανάπτυξη μιας σχέσης εμπιστοσύνης ανάμεσα στον ειδικό και στον χρήζοντα ψυχολογικής στήριξης.

Και ερωτώ, πώς μπορεί να χτιστεί μια τέτοια σχέση σήμερα και υπό τις παρούσες συνθήκες; Μία καταστροφική παρενέργεια της εθνικής αυτής συμφοράς είναι η καταρράκωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Δεν μπορεί να υπάρξει πολιτισμός, δεν μπορεί να υπάρξει ζωή χωρίς αυτήν. Δίχως την εμπιστοσύνη γίνεσαι άθυρμα στα ανήμερα θεριά της φύσης και της κοινωνίας, παίγνιο στις παραπλανητικές μαγγανείες ενός Κράτους-Κίρκη.

Η σημαντική βοήθεια που παρέχεται, γίνεται μέσα στην απόλυτη προεκλογική περίοδο. Με το μαχαίρι στον λαιμό. Και γι΄ αυτό δυσκολεύεται να πείσει.

Η επιβεβλημένη εκ των περιστάσεων, εκβιασμένη βοήθειας, η αίσθηση ότι ο πυρόπληκτος ως ψηφοφόρος στήνεται στην ουρά να εισπράξει τα στοιχειώδη για να μην πεθάνει, είναι ένα γεγονός που μπορεί να βοηθά την υλική του επιβίωση, αλλά την ψυχική την τινάζει στον αέρα.

Μία δεύτερη, πιο ύπουλη, πυρκαγιά διαρκείας παραμονεύει εδώ. Ο διχασμός του ψυχισμού σου. Όταν στέκεσαι στην ουρά, όταν θυμώνεις με τον διπλανό σου που είναι από άλλο χωριό, όταν επιτίθεσαι στους Γύφτους, όταν λογαριάζεις πώς να κερδίσεις κάτι παραπάνω (και ποιος νομιμοποιείται να σε ψέξει γι΄ αυτό;), όταν λοιπόν έτσι γρήγορα από καμένο και απαρηγόρητο θρηνούντα για τους νεκρούς σου σε μεταμορφώνουν σε έναν αιτηματία, σε έστω χωρίς γραφειοκρατίες επιδοματία, δεν είναι σαν να σου κλέβουν εκείνη τη στιγμή την αξιοπρέπειά σου; Δεν είναι σαν να σου υφαρπάζουν ακόμα και αυτή την ιερότητα του πόνου σου; Με το ένα χέρι σου δίνουν και με το άλλο σου παίρνουν. Η διαχείριση του πένθους παραχωρεί τη θέση της στην εκποίηση του πένθους. Η τραγωδία συρρικνώνεται και ευτελίζεται σε στριμωξίδι έξω από ταμεία τραπεζών.

Άντε μετά να σε περιθάλψουν και οι ψυχολόγοι. Τι εκπροσωπούν για σένα; Και πώς να ανοίξεις σε αυτούς την καρδιά σου;

Μα τι μας λες, τι θέλεις λοιπόν; θα με ρωτήσουν, μήπως να μείνουν αβοήθητοι οι άνθρωποι; Δίχως χρήματα, δίχως ψυχολόγους; Όχι βέβαια, δεν θέλω αυτό. Θέλω κάτι που δεν γίνεται. Και έχω- αλίμονο- την πολυτέλεια μόνο να το επικαλούμαι στο χαρτί. Θέλω όλα να ήταν αλλιώς. Θέλω να μην είχε γίνει η καταστροφή. Και από τη στιγμή που έγινε, θέλω να σταματήσω τις παρενέργειές της που με τη μορφή της βοήθειας απειλούν με άλλους αφανισμούς τους ανθρώπους. Με άλλα λόγια, θέλω να είμαι σαν το μικρό παιδάκι στο καμένο χωριό της Αρτέμιδας που έκλεισε τα ματάκια του και είπε: «Δεν θέλω να βλέπω, πάρτε με από ΄δώ».