Οι αναγνώστες, οι πωλήσεις και τα κτήνη

«Ο άνθρωπος που έχει θητεύσει στην πειθαρχία της ανάγνωσης δύσκολα αποχαυνώνεται μπροστά στην τηλεοπτική εικόνα, όπου ο ανερμάτιστος λόγος αλιεύει δουλόφρονες θεατές», λέει ο πεζογράφος Δημήτρης Νόλλας, πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου
Ηέκφραση «μπεστ σέλερ»- ή σύμφωνα με τον μεταφρασμένο νεολογισμό «ευπώλητα βιβλία»- έχει κυριαρχήσει τα τελευταία χρόνια στον χώρο των εκδόσεων. Άλλοι θεωρούν ότι το αναγνωστικό κοινό αυξάνεται, άλλοι ότι μειώνεται. Στην πραγματικότητα έχουν συμβεί και τα δύο, όπως δείχνει πρόσφατη έρευνα που έγινε για λογαριασμό του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ). Αυξάνεται το κοινό εκείνο που διαβάζει ένα-δυο βιβλία τον χρόνο και μειώνονται οι αναγνώστες των 15-20 βιβλίων τον χρόνο.

Ο πεζογράφος Δημήτρης Νόλλας, πρόεδρος του ΕΚΕΒΙ, δείχνει να το φιλοσοφεί: «Από την άποψη τής κατανάλωσης βιβλίων, το κοινό μοιάζει να αυξάνεται», λέει στα «ΝΕΑ». «Εκείνο όμως το αναγνωστικό κοινό που δίνει τον τόνο και κατά κάποιον τρόπο καθορίζει ποιο βιβλίο αξίζει να υπάρχει και ποιο όχι είναι πάντα αριθμητικά μικρό. Παντού και πάντα, έτσι ήταν. Και τι σημασία έχει να αυξάνονται οι πωλήσεις, όταν οι άνθρωποι εξακολουθούν να συμπεριφέρονται σαν κτήνη; Όταν ο εγωκεντρισμός τούς μετατρέπει από πρόσωπα σε άτομα, όσο και να αυξάνονται οι πωλήσεις βιβλίων είναι άνευ σημασίας».

Πρόσφατα πραγματοποιήθηκε η 4η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου στη Θεσσαλονίκη (ΔΕΒΘ) και ο Δημήτρης Νόλλας, συγγραφέας περίπου δεκαπέντε βιβλίων (πρόκειται κυρίως για συλλογές διηγημάτων, νουβέλες και μικρά μυθιστορήματα) τη θεωρεί πετυχημένη. «Βρίσκεται στον δρόμο της καθιέρωσης, χρειάζεται όμως κι άλλη, πολλή, δουλειά. Η παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας τής προσέδωσε την αίγλη και το κύρος που είχε ανάγκη», λέει.

«Η ανάδειξη της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας εκτός συνόρων δεν είναι μόνο ζήτημα προβολής, επιδοτήσεων και εκθέσεων. Ζητούμενο θα είναι πάντα τα θέματα με τα οποία καταπιάνεται και η πρόσληψή της από τους άλλους»

Κάποιοι εκδότες πάντως, εξακολουθούν και αμφισβητούν τη χρησιμότητά της. «Η ανάγκη για μια επαγγελματική και σχετικά σύντομης διάρκειας Έκθεση Βιβλίου ήταν από καιρό γνωστή», αντιτάσσει. «Χρειαζόταν μια Έκθεση που θα υπερέβαινε τον εορταστικό χαρακτήρα των διαφόρων φεστιβάλ-παζαριών σε πεζόδρομους και παραλίες, φέρνοντας κοντά εκδότες αλλά και συγγραφείς, Έλληνες και ξένους, όπως επίσης επισκέπτες από όλο τον κόσμο και τους Θεσσαλονικείς αναγνώστες! Σκεφτείτε τι θα ήταν η Θεσσαλονίκη χωρίς το Διε θνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου, την Μπιενάλε νέων καλλιτεχνών, το Φεστιβάλ της Μονής Λαζαριστών, το Φωτογραφικό Μουσείο, το “Τελλόγλειο”. Η ΔΕΒΘ είναι μία ακόμη ψηφίδα στο πολιτιστικό πρόσωπο της Θεσσαλονίκης».

Και η πολυπόθητη προβολή του ελληνικού βιβλίου στο εξωτερικό; Επιτυγχάνεται άραγε με την Έκθεση; «Νομίζω πως η ανάδειξη της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας εκτός συνόρων», λέει ο Δημήτρης Νόλλας, «δεν είναι ζήτημα προβολής, επιδοτήσεων, διαφήμισης και Εκθέσεων. Συμβάλλουν και αυτά, ζητούμενο όμως θα είναι πάντα τα θέματα με τα οποία αυτή καταπιάνεται και η πρόσληψή της από τους άλλους (Άγγλους, Γάλλους, Πορτογάλους κ.λπ.). Κυρίως το δεύτερο». Ο ίδιος έχει από καιρό ξεκαθαρίσει μέσα του τι σημαίνει καλό μυθιστόρημα ή καλό διήγημα. Το ορίζει ως εξής: «Λέξεις που δίνουν μιαν άλλη, πνευματική, διάσταση σε αυτό που με περιβάλλει».

Αλλά οι άλλοι πώς το ορίζουν; Φέτος, για παράδειγμα, γίναμε μάρτυρες ενός ξαφνικού πολλαπλασιασμού των Βραβείων Λογοτεχνίας που, από ένα, έγιναν τέσσερα. Τίθεται θέμα κριτηρίων και εμπιστοσύνης σε τόσες διαφορετικές κρίσεις;

«Το ζήτημα ανέκυψε από τη στιγμή που μέρος των λογοτεχνικών περιοδικών μπήκε στον χορό των βραβεύσεων», απαντά ο πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου. «Όποια κυκλοφορία ή ανταπόκριση και να έχουν στο αναγνωστικό κοινό τα συγκεκριμένα περιοδικά δεν παύουν να εκφράζουν την εκδοτική τους ομάδα και τους περί αυτήν διανοουμένους, που επιθυμούν να έχουν άποψη για το ποιο είναι καλό βιβλίο. Πολύ καλά. Πάντα έτσι γινόταν, με βραβεία απίθανων Εταιρειών, Συλλόγων και Κύκλων, που κανείς δεν τα μάθαινε πλην των ενδιαφερομένων και του ακόρεστου Εγώ τους. Ο πληθωρισμός μπορεί μεν να ευτελίσει μια καλών, κατά τα άλλα, προθέσεων χειρονομία, νομίζετε όμως, πως είναι δυνατόν να κανονιστεί αυτό το φαινόμενο;».


«Γίναμε δουλόφρονες θεατές»

Ένα από τα παράδοξα της εποχής μας είναι και το ότι μιλάμε συνεχώς για πολιτιστικά προϊόντα και δράσεις, την κρίσιμη όμως ώρα της ψήφου, όπως έδειξαν και οι εκλογές στην εμβληματική σε θέματα κουλτούρας Γαλλία, η προεκλογική εκστρατεία τίποτα δεν αφιερώνει στον πολιτισμό, πέρα από δυο-τρία στείρα συνθήματα.

«Μα εκεί που κυριαρχεί η μαζική κουλτούρα του θεάματος και η πολιτική της δημιουργίας όλο και νέων αναγκών, μετατρέποντας τους ανθρώπους σε άτομα με φρόνημα σκλάβου της ύλης, τι κουβέντα να γίνει για ουσιαστικά ζητήματα πολιτισμού;», αναρωτιέται ο Δημήτρης Νόλλας. «Ο χώρος στενεύει απελπιστικά κι ο πολιτικός που θα το αγνοήσει αυτό, επιθυμώντας να κάνει τομές και να δώσει όραμα πολιτισμού, δηλαδή άλλου νοήματος ζωής, θα πρέπει να δίνει λόγο σε εκείνο που τον ξεπερνάει και όχι στον λαό. Δύσκολα πράγματα».

Για πόσο όμως μπορούμε να συνεχίσουμε να πορευόμαστε έτσι, με δείκτη της κουλτούρας μας τα μηχανάκια της ΑGΒ;

«Ο πνευματικά συγκροτημένος άνθρωπος, εκείνος που έχει θητεύσει στην πειθαρχία της ανάγνωσης και της ανασυγκρότησης τού φανταστικού, δύσκολα αποχαυνώνεται μπροστά στην ηλεκτρονική εικόνα, εκεί όπου ο ανερμάτιστος λόγος αλιεύει δουλόφρονες “θεατές των λόγων και ακροατές των έργων”», λέει ο Δημήτρης Νόλλας. «Η καταναλωτική μάζα δεν αποτελείται από ποιητές, ιερομόναχους και σκεπτόμενους ανθρώπους. Η ΑGΒ προϊόντα προσπαθεί να πουλήσει και ξέρει πολύ καλά πού να “φυτεύει” τους μετρητές της».

Παρ΄ όλα αυτά ο Δημήτρης Νόλλας δεν είναι απαισιόδοξος. Και δεν πιστεύει ότι το κείμενο βρίσκεται σε υποχώρηση.

«Για όσο καιρό θα υπάρχει άλλη άποψη ζωής, έστω και ΜΙΑ, που θα σπαρταράει να εκφραστεί, να βγει προς τα έξω για να βρει τον αποδέκτη της, θα βρίσκει πάντα τρόπο να εκφραστεί με κάθε μέσο. Δεν αφήνει ο Θεός».