Επιφυλλίδα

Εις το όνομα του Μωριά

Πελοπόννησος ή «Νήσος του Πέλοπος» ονομάζεται η νοτιότερη Χερσόνησος της Ευρώπης. Ο Όμηρος την αποκαλεί Αχαϊκόν Άργος, διαχωρίζοντάς την από την κυρίως Ελλάδα. Μια στενή μόνο λωρίδα γης τη συνδέει σαν ομφάλιος λώρος με τη Στερεά. Στην αρχαιότητα ονομαζόταν και Πελασγία από τον Πελασγό, μυθικό γενάρχη των προελλήνων Πελασγών, καθώς και Απία από τον γιο του Φορωνέως Άπι, σύμφωνα με τον Στέφανο Βυζάντιο. Από τα μυκηναϊκά ήδη χρόνια, η Πελοπόννησος αποτελούσε περιοχή ενιαία πολιτικά και πολιτιστικά, γι΄ αυτό και είχε από τότε επιχειρηθεί ο αποκλεισμός της με τείχος στον Ισθμό, προκειμένου να εμποδιστεί η «Κάθοδος των Δωριέων» ή αλλιώς «Επιστροφή των Ηρακλειδών». Η βόρεια, η δυτική ακτή και οι νότιες κολπωμένες εσχατιές της χερσονήσου προσφέρονται για ασφαλή ελλιμενισμό πλοίων, που αποτελούσαν ανέκαθεν το κύριο μέσο μεταφοράς ανθρώπων και πραγμάτων.

Μωρέας και Μοριάς ονομάζεται η Πελοπόννησος από τα μεσαιωνικά χρόνια μέχρι σήμερα. Στον «Βίο του Αγίου Μελετίου», που σώζεται σε χειρόγραφο του Βρετανικού Μουσείου του 1111, απαντά για πρώτη φορά η λέξη ως «Μοραίας». Ο μεγάλος γλωσσολόγος Γεώργιος Χατζηδάκις υποστήριξε ότι η λέξη σχετίζεται ετυμολογικά με τη μουρέα, κοινώς μουριά, λόγω της εκτεταμένης καλλιέργειας του δέντρου αυτού στην Πελοπόννησο. Το σχήμα της χερσονήσου πάντως παραβάλλεται στην αρχαιότητα με το φύλλο του πλάτανου. Ο Στράβων σημειώνει

Ο Μωριάς ενδέχεται να οφείλει την ονομασία του στον επιθετικό προσδιορισμό μυουρία (η κουτσουρεμένη χερσόνησος)

ότι η Πελοπόννησος «μοιάζει με φύλλο πλάτανου», ενώ ο περιηγητής Διονύσιος από τον Χάρακα σημειώνει γύρω στο 300 μ.Χ. ότι μοιάζει με κουτσουρεμένο φύλλο πλάτανου («ειδομένη πλατάνοιο μυουρίζοντι πετήλωι»).

Παρατηρώντας κανείς την κάτοψη της Πελοποννήσου, διαπιστώνει ότι η δυτική πλευρά του φύλλου εμφανίζεται πράγματι κουτσουρεμένη. Ο Μωριάς, λοιπόν, ενδέχεται να οφείλει την ονομασία του στον επιθετικό προσδιορισμό μυουρία (η κουτσουρεμένη χερσόνησος). Στο κείμενο της συνθήκης που υπέγραψαν το 1209 στη Σαπιέντζα ο ηγεμόνας της Αχαΐας Γοδεφρείδος Βιλλεαρδουίνος και οι Βενετσιάνοι, που κρατούσαν τα κάστρα της Μεθώνης και της Κορώνης, αναφέρεται με το όνομα «Μaureson». Ο Βυζαντινός σατιρικός συγγραφέας Μάζαρις, που είχε συνοδεύσει τον αυτοκράτορα Μανουήλ Παλαιολόγο στα ταξίδια του στη Δύση (1399 και 1402), στο έργο του «Μάζαρι επιδημία εν Άδου» (γράφηκε το 1415), περιγράφοντας σαρκαστικά τη μίζερη ζωή στην Πελοπόννησο, παρουσιάζει την ονομασία Μοριάς ως προερχόμενη από τη λέξη «μωρία»! Οι Τούρκοι πάντως ονόμαζαν τον Μοριά Μora, λέξη που κατά την άποψη των Εmerson και Fallmerayer προέρχεται πιθανώς από τη σλαβική morje (=θάλασσα).

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.