[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Τηλε-φιλανθρωπίες

Τα τελευταία χρόνια έχουν πληθύνει οι εκπομπές φιλανθρωπικού περιεχομένου με τη μορφή τηλεμαραθωνίου, που αποσκοπούν να προτρέψουν τους τηλεθεατές- πολίτες να συμμετάσχουν με τον οβολό τους για την επίτευξη κάποιου ευγενικού σκοπού, για τη βοήθεια μιας ομάδας πληθυσμού που αντιμετωπίζει μια δύσκολη κατάσταση.

Αν στο παρελθόν υπήρχαν οι αγαθοεργίες, οι φιλανθρωπίες και οι έρανοι, σήμερα κατά το πλείστον αυτές οι εκδηλώσεις κοινωνικής αλληλεγγύης περνούν πλέον και διαχειρίζονται από τη μικρή οθόνη. Έτσι, η τηλεόραση δικαίως αποτελεί το πεδίο της κοινής μας αναφοράς. Και το κάνει αυτό με τον καλύτερο τρόπο, αφού εντάσσεται πλήρως στη λογική της. Εάν κάτι δεν υπάρχει στον τηλεοπτικό κόσμο, δεν υπάρχει και στον πραγματικό. Το πρόβλημα των άλλων γίνεται θέαμα που προκαλεί συναισθήματα και συμμετέχουμε σε αυτό. Όπως έχει υποστηρίξει ο Ζιλ Λιποβετσκί, «η αγαθοεργία έγινε ένα από τα πιο μεγάλα, τα πιο σύγχρονα θέματα των μέσων επικοινωνίας, που στηρίζονται στη λογική της εκμετάλλευσης: εκμετάλλευση των ποσών που συγκεντρώθηκαν, εκμετάλλευση της γενικής κινητοποίησης».

Γεγονός είναι ότι οι γνωστοί φιλανθρωπικοί τηλεμαραθώνιοι έχουν πάρει τη μορφή του τηλεοπτικού σόου και ενδεχομένως έχουν αντικαταστήσει τα παλαιά βαριετέ. Μπορεί το ζητούμενο να είναι η προσέλκυση δωρεών, αλλά όλα αυτά γίνονται στο πλαίσιο της λογικής της σύγχρονης τηλεόρασης, όπως ο ανταγωνισμός για την επίτευξη ενός νέου ρεκόρ των ποσών που προσδοκώνται, το θέαμα της πρόσκλησης για δωρεές, οι προσωπικότητες που θα εμφανιστούν, το όλο «πανηγύρι» που θα λάβει χώρα, συχνά σε εθνική δικτύωση.

Από την άλλη πλευρά, το κοινό, μέσα από την περιστασιακή γενναιοδωρία του νιώθει απαλλαγμένο από τις ευθύνες του, αφού έχει πλέον κάνει το χρέος του. Με άλλα λόγια, είμαστε πιο ευαίσθητοι στη δυστυχία που μας δείχνει η μικρή οθόνη απ΄ ό,τι στη δυστυχία του διπλανού μας. Είμαστε πλέον πιο θετικοί να ανταποκριθούμε στα φιλανθρωπικά κελεύσματα των τηλεοπτικών αστέρων, παρά στις εναγώνιες εκκλήσεις του παπά της ενορίας μας ή των ιδρυμάτων που έχουν συσταθεί για αυτούς τους σκοπούς.

Έτσι, η τηλεόραση κατορθώνει να μας παρακινήσει περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, αφού είναι σε θέση να αναμειγνύει και να συμφιλιώνει την «γκλαμουριά» με την καρδιά, το θέαμα με τον πόνο, τη δυστυχία με την ψυχαγωγία.

Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ

που διατρέχουν αυτές οι φιλανθρωπικές δράσεις που υιοθετούν τυφλά τη λογική της τηλεόρασης είναι, η συχνότητά τους με αποτέλεσμα να κινδυνεύουν να γίνουν τετριμμένες

Ό μως αυτή η συμπεριφορά και δεκτικότητά μας δεν είναι τυχαίες. Σταδιακά έχουμε εξοικειωθεί με αυτήν την εικόνα της τηλεόρασης και τα συναισθήματα που απορρέουν. Σχεδόν δύο δεκαετίες, το εμπορικό πρόταγμα της τηλεόρασης έχει κατορθώσει να καταστήσει δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα στην ενημέρωση και τη διασκέδαση, την οφθλαμολαγνεία και την πληροφορία. Τα δελτία ειδήσεων κατόρθωσαν να δίνουν ισότιμη βαρύτητα στο ουσιώδες και στο επουσιώδες, στο σημαντικό και στο ασήμαντο, στο θέαμα και στην ευαισθησία.

Το θέμα με τη δημιουργία «καλών θυμάτων» από τα δελτία ειδήσεων είναι γνωστό και έχουμε αναφερθεί κι άλλες φορές. Η διαδικασία παραγωγής συμπάθειας προϋποθέτει την άμεση ενσωμάτωση στην αφήγηση της ενημέρωσης μιας μεθόδου μέσω της οποίας ο τηλεθεατής θα μπορεί να εισαχθεί σε μια σχέση με τα άτομα που πάσχουν. Προκειμένου να καταλάβουμε πώς οι «ασήμαντες» ειδήσεις είναι σε θέση να δημιουργήσουν καλά θύματα, που μπορούν να αποσπάσουν την αναγκαία συμπάθεια των τηλεθεατών, οι μέθοδοι κατασκευής του ειδησεογραφικού θέματος πρέπει να αποκαλυφθούν. Αυτές οι μέθοδοι λειτουργούν ως μια σειρά στρατηγικών ή συμβάσεων. Πρόκειται στην ουσία για τεχνάσματα δημοσιογραφικά που βοηθούν στην ταξινόμηση και απεικόνιση ορισμένων όψεων του γεγονότος και που προσφέρονται στους τηλεθεατές ως ο καταλληλότερος τρόπος κατανόησης των συμβάντων. Παρόμοια λογική ακολουθούν οι εν λόγω φιλανθρωπικές εκπομπές.

Όλα λοιπόν έχουν μια κοινή συνιστώσα: την προσέλκυση του κοινού. Εάν μια τηλε-φιλανθρωπία εντάσσεται σε αυτήν τη λογική, θα θριαμβεύσει και θα αποφέρει ενδεχομένως ένα νέο ρεκόρ εσόδων. Εάν όχι, παρά το γεγονός ότι ο σκοπός της είναι εξίσου σημαντικός, θα στερηθεί την τηλεοπτική κάλυψη, καθώς κι ενδεχομένως τα εν δυνάμει έσοδα.

Ο κίνδυνος βέβαια που διατρέχουν όλες αυτές οι φιλανθρωπικές δράσεις που εντάσσονται και υιοθετούν τυφλά τη λογική της τηλεόρασης είναι, όπως και οι τηλεοπτικές εκπομπές, η συχνότητά τους με αποτέλεσμα να κινδυνεύουν να γίνουν τετριμμένες και να κουράσουν το κοινό που έχει μάθει να είναι αδηφάγο στο καινούργιο θέαμα.

Στην πράξη έχει αναδυθεί μια νέα ηθική. Όπως το έχει θέσει ο Λιποβετσκί, δεν αναφερόμαστε πλέον στην ηθική της υποχρέωσης, αλλά στην «αισθητικο-επικοινωνιακή ηθική», αφού η «συγκίνηση υπερέχει του νόμου, η καρδιά του καθήκοντος».

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.