[ Δρόμοι ]

Τι θα είχε…
… συμβεί, αν… Βλέπουμε την αιτία που συμβαίνει κάτι απρόβλεπτο, αλλά μονάχα όταν είναι πια πολύ αργά. Με αυτό ακριβώς το θέμα ασχολείται ο Νάσιμ Νίκολας Τάλεμπ στο βιβλίο του «Ο μαύρος κύκνος: Η επίδραση τού εξαιρετικά απίθανου». Όποτε μας αιφνιδιάζει κάποιο απρόβλεπτο γεγονός, καταπιανόμαστε με τις αιτίες του σαν να θέλουμε να το προβλέψουμε αναδρομικά (μετά Χριστόν προφήτες). Αυτό είναι ο «μαύρος κύκνος».

Γιατί μαύρος…
… κύκνος; Ο Τάλεμπ καταπιάνεται με ένα πρόβλημα που απασχόλησε όλους τους φιλοσόφους. Ας υποθέσουμε πως σε όλη μας τη ζωή δεν το κουνήσαμε ποτέ από το Βόρειο Ημισφαίριο και πως γι΄ αυτό ακριβώς δεν έχουμε δει παρά μονάχα λευκούς κύκνους. Ασφαλώς θα έχουμε καταλήξει στο συμπέρασμα πως όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί. Αν όμως κάναμε ένα ταξιδάκι μέχρι την Αυστραλία, όπου όλοι οι κύκνοι είναι μαύροι, τότε θα βλέπαμε τη θεωρία μας να καταρρέει. Ο «μαύρος κύκνος» είναι λοιπόν οτιδήποτε μας φαίνεται, σύμφωνα με την εμπειρία μας, αδύνατο. Γιατί άραγε, αναρωτιέται ο Τάλεμπ, συνηθίζουμε να μπερδεύουμε το απίθανο με το αδύνατο; Επειδή, λέει, έτσι μας έφτιαξε η εξέλιξη του είδους. Όταν οι πρώτοι άνθρωποι κυνηγούσαν το φαΐ τους στα αρχέγονα δάση, έπρεπε να παίρνουν γρήγορες αποφάσεις. Ο άνθρωπος που μόλις έβλεπε μπροστά του ένα λιοντάρι το έβαζε στα πόδια, επειδή έκανε την υπόθεση πως όλα τα άγρια ζώα τρώνε τους ανθρώπους, είχε περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσει από έναν άλλο άνθρωπο που θα δοκίμαζε να επαληθεύσει αυτή την υπόθεση πειραματικά. Υπάρχουν και φιλικά λιοντάρια, όπως υπάρχουν και μαύροι κύκνοι, αλλά όποιος φυλάει τα ρούχα του, έχει τα μισά.

Οι ιστορικοί…
… από την εποχή του Θουκυδίδη, λέει ο Νάιαλ Φέργκισον, ιστορικός του Χάρβαρντ, πάντα μας ενθάρρυναν να ερμηνεύουμε τις πιο απίθανες συμφορές (όπως τους πολέμους) αφού αυτές είχαν συμβεί. Αυτό μας βοηθάει να δίνουμε μια λογική εξήγηση σε μια απρόβλεπτη καταστροφή. Ολόκληρες γενιές ιστορικών εργάστηκαν με αυτό τον τρόπο για να ερμηνεύσουν τις μεγάλες συμφορές, όπως ας πούμε τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, κατασκευάζοντας κομψές αλυσίδες από αιτίες και αποτελέσματα και παραδίδοντας στην καταισχύνη τον έναν ή τον άλλον πολιτικό. Όμως υπάρχει κάτι σαθρό σε αυτή τη μέθοδο. Γιατί αυτές οι αλυσίδες ήταν αόρατες σε εκείνους που ζούσαν συγχρόνως με το γεγονός, για τους οποίους ο πόλεμος ήρθε ως κεραυνός εν αιθρία. Ας πάρουμε το παράδειγμα του Κορεάτη φοιτητή της Βιρτζίνιας που τον έπιασε δολοφονικό αμόκ. Σε κάθε τέτοιον παλαβό αντιστοιχούν χιλιάδες άλλοι παλαβοί που ωστόσο ζουν και πεθαίνουν χωρίς να τους πιάσει ποτέ τέτοιο αμόκ.

Ο Τάλεμπ…
… θέλει να πει αυτό: πως έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τον κόσμο σαν ένα μέσο όρο από τετριμμένα και λίγο πολύ αναμενόμενα γεγονότα. Όμως εκείνα που τον διαμορφώνουν πραγματικά, είναι τα εξαιρετικά γεγονότα. Πίσω από κάθε λευκό κύκνο, κρύβεται πάντα ένας μαύρος.