Επαναστατική πορεία στο πλαίσιο της έγερσης των εθνικισμών

Ο κ. Ροτζώκος σωστά, μολονότι έμμεσα, μας λέει ότι άλλη κοινωνία εξεγέρθηκε στα «Ορλωφικά», και άλλη στο Εικοσιένα. «Δύο κοινωνίες» με εντελώς διαφοροποιημένες σχέσεις στους κόλπους της· τα «Ορλωφικά» και το Εικοσιένα έγιναν από και με διαφορετικές κοινωνικές ηγεσίες· και στα «Ορλωφικά» η ιδέα δεν ήταν εθνική, αλλά έκλινε προς τη νεωτερικότητα, ενώ το Εικοσιένα η ιδέα ήταν το κήρυγμα του Διαφωτισμού, το κήρυγμα των Δικαιωμάτων και, επομένως, της αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης.

Οφείλουμε λοιπόν να παρακολουθήσουμε από κοντά και στο βάθος τις βαθιές αλλαγές στις κοινωνικές σχέσεις, αν θέλουμε να αντιληφθούμε την διαδικασία γένεσης και ανάπτυξης της εθνικής συνείδησης στους κόλπους του ελληνισμού. Και τα στάδια σφυρηλάτησης της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων, οι σταθμοί δηλαδή ανάπτυξης της αστικής τάξης, δεν περιορίζονται στα «Ορλωφικά» και στο Εικοσιένα. Αυτά τα γεγονότα είναι η αρχή και το τέλος της πορείας, που θα συνεχιστεί με διαφορετικούς όρους. Στην πραγματικότητα έχουμε να κάνουμε με επαναστατική πορεία, όπου η ελληνική κοινωνία, όπως και πολλές άλλες στην Ευρώπη, κινήθηκε στο πλαίσιο αυτού που έχει ονομαστεί έγερση των εθνικισμών.

Οι σταθμοί
Οι σταθμοί λοιπόν δεν είναι δύο σε αυτήν την πορεία· στην αναγνώρισή της δεν πρέπει να προσπερνούμε το πολιτικό πρόγραμμα του Ρήγα. Εδώ θα βρούμε την πλήρη απαλλαγή από την προσμονή του ξένου για την απελευθέρωση, όχι όμως με στόχο την ίδρυση εθνικού ελληνικού κράτους, αλλά ελληνικής αυτοκρατορίας της Βαλκανικής. Πρόκειται για επαναστατική κίνηση με διαφωτιστικά χαρακτηριστικά τύπου ναπολεόντειας αυτοκρατορίας, εκτός των δυνατοτήτων και των στόχων της ελληνικής αστικής τάξης. Το κείμενο όπου αναγνωρίζονται πλήρως οι κοινωνικές πραγματικότητες του ελληνισμού είναι το γνωστό «Υπόμνημα» του Αδ. Κοραή του 1803. Ο τελευταίος σταθμός στην πορεία που μας απασχολεί, πριν από το Εικοσιένα, είναι ένα γεγονός που η ιστοριο- γραφία μας δεν έχει ακόμη κατανοήσει πλήρως τη σημασία του. Εννοώ την οικονομική και επέκεινα κοινωνική κρίση που έπληξε όλες τις νέες οικονομικές δραστηριότητες των Ελλήνων, που είχαν γνωρίσει μεγάλη ανάπτυξη, κυρίως λόγω των παρατεταμένων ευρωπαϊκών πολέμων, των ναπολεόντειων. Με αυτήν την κρίση μοιάζει να συνδέεται και η ραγδαία πύκνωση των τάξεων της Φιλικής Εταιρείας και η ωρίμαση του αιτήματος για απελευθέρωση και ίδρυση εθνικού κράτους.

Το δικό μου το σχήμα, όπως το περιέγραψα με δυο λόγια, δεν συγκρούεται με το σχήμα του κ. Ροτζώκου. Ο κ. Ροτζώκος θέλησε να δει περισσότερο το πολιτικό και εν πολλοίς ιδεολογικό εποικοδόμημα της ίδιας πορείας προς το Εικοσιένα κατά τα τελευταία πενήντα κρίσιμα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Αυτή η προσέγγιση είναι ευπρόσδεκτη· διατύπωσα και ανέλυσα την ένστασή μου, γιατί ο ιστορικός οφείλει να παρακολουθεί την κοινωνία στο παρελθόν και να κατανοεί τα χαρακτηριστικά της.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.