Εθνική συνείδηση, όχι έθνος

ΠΟΙΕΣ ΗΤΑΝ ΟΙ ΑΦΕΤΗΡΙΕΣ ΚΑΙ ΠΟΙΑ ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΕΞΕΛΙΞΗΣ
ΑΥΤΟΥ ΠΟΥ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ «ΕΘΝΟΓΕΝΕΣΗ»; Ο ΝΙΚΟΣ ΡΟΤΖΩΚΟΣ
ΕΠΙΧΕΙΡΕΙ ΝΑ ΤΑ ΑΝΙΧΝΕΥΣΕΙ ΜΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ,
ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΩΣ ΠΡΟΝΟΜΙΑΚΟ ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ
ΤΗΝ ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΟΥ 1769 ΣΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ, ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ
ΓΝΩΣΤΗ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ «ΟΡΛΩΦΙΚΑ». ΜΟΝΟ ΠΟΥ
ΑΦΗΝΕΙ ΑΠΕΞΩ ΤΙΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ…
Oκ. Νίκος Ροτζώκος διαπιστώνει ένα σταθμό στα “Ορλωφικά”: για πρώτη φορά στο ιδεολογικό πλαίσιο της εξέγερσης παρατηρείται μείξη των «παραδοσιακών προνοιακών και εσχατολογικών πεποιθήσεων» με τα νεωτερικά δεδομένα όπως αυτά τα είχαν αφομοιώσει τα πολιτικά καθεστώτα της φωτισμένης δεσποτείας.

Έκτοτε παρατηρείται, σύμφωνα με την προσέγγιση του κ. Ροτζώκου, γρήγορη υποχώρηση των παραδοσιακών αντιλήψεων σχετικά με την απελευθέρωση και επικράτηση των νεωτερικών. Αυτών που οδήγησαν σε αποδέσμευση του ελληνισμού από την αναμονή του ορθόδοξου «ξανθού γένους» και της φωτισμένης δεσποτείας και παράλληλα σε ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης. Είχε προηγηθεί η διάδοση των ιδεών του Διαφωτισμού και η ενσωμάτωσή τους στο αίτημα για απελευθέρωση· η Γαλλική Επανάσταση και οι πόλεμοι του Ναπολέοντα έκαναν τα πρώτα αργά βήματα ανάπτυξης της εθνικής συνείδησης να επιταχυνθούν και να σταθεροποιηθούν στον δρόμο του Διαφωτισμού.

Αυτό είναι- εκτός από την τελευταία παρατήρηση που απλώς θα μπορούσε να προκύψει- το σχήμα για την πορεία του ελληνισμού, υπόδουλου και μη, προς την απελευθέρωση, στο οποίο οδήγησαν τον Ν. Ροτζώκο οι έρευνές του. Με την τελική διατύπωση του συγκεκριμένου σχήματος, ιδιαίτερα με την παρατήρηση ότι ο ελληνισμός έφτασε στο Εικοσιένα και στην απελευθέρωση ακολουθώντας ιδεολογικό δρόμο διαφορετικό απ΄ αυτόν των «Ορλωφικών», δεν μπορεί κανείς να διαφωνήσει.

Αλλαγή πορείας
Εκεί που αναδεικνύονται ωστόσο ενστάσεις, μικρές ή μεγάλες, είναι οι διαδικασίες ή και οι βάσεις όπου «πατάει» αυτή η αλλαγή πορείας. Γιατί, να μου επιτραπεί να παρατηρήσω, η παράκαμ- ψη της λεωφό-

Νίκος Β. Ροτζώκος

ΕΘΝΑΦΥΠΝΙΣΗ ΚΑΙ

ΕΘΝΟΓΕΝΕΣΗ.

OΡΛΩΦΙΚΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΕΚΔ. ΒΙΒΛΙΟΡΑΜΑ, 2007, ΣΕΛ. 298, ΤΙΜΗ: 18

ρου που ακολούθησε η νέα πορεία, ακόμη και αν καταλήγει στον ίδιο σταθμό, όπως συμβαίνει στην περίπτωση που εξετάζουμε, κάνει το επιχείρημα έωλο· του αφαιρεί τις βάσεις που τις είπα λεωφόρο.

Για να συνεχίσω τον συλλογισμό μου θα αντιγράψω μια παράγραφο από το βιβλίο του κ. Ροτζώκου. «Ωστόσο, τον αρχόμενο 19ο αιώνα, μέσα από ποικίλες ιδεολογικές ωσμώσεις και πολιτικές διαδρομές (Γαλλική Επανάσταση, ναπολεόντειοι πόλεμοι, εθνικά κινήματα) η Εθνική Ιδέα άρχισε να αποκρυσταλλώνεται στους κύκλους των λογίων. Υπό την έννοια ότι, από πρόγραμμα πολιτισμικής “μετακένωσης” και “αναγέννησης” του γένους, μετασχηματίστηκε σε σύγχρονο πολιτικό κίνημα: μετουσιώθηκε δηλαδή σε πολιτικό πρόγραμμα δράσης, το οποίο απέκτησε μαζικά οργανωτικά χαρακτηριστικά μέσω της πολιτικής προπαγάνδας και στρατολόγησης (Φιλική Εταιρεία), για να εμβολιάσει στις συνειδήσεις την ιδέα του ένοπλου εθνοαπελευθερωτικού αγώνα και να προσδώσει καινούργιο νόημα και νέες προοπτικές σε προϋπάρχουσες συλλογικές διαφοροποιήσεις» (σελ. 64).

Προπαγάνδα
Ωραία, κάπως έτσι έγιναν τα πράγματα. Εντούτοις, η ένδειξη, το επιχείρημα είναι ότι αρκούν η ευρωπαϊκή πολιτική (δηλαδή επαναστατική), συγκυρία και η πολιτική προπαγάνδα και στρατολόγηση από μια καλή μυστική οργάνωση για να γίνει μια εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση; Πώς «πιάνει» και «εγείρει» μια τέτοια προπαγάνδα; Θα διατυπώσω την ένστασή μου διαφορετικά: σε ποιο επίπεδο κινήθηκαν η σφυρηλάτηση της εθνικής ιδέας, πώς διαμορφώθηκαν οι εθνικές συνειδήσεις; Σε ποια βάση «πάτησαν» όλα αυτά;

Θέλω να πω: από τις αναλύσεις του κ. Ροτζώκου απουσιάζει η κοινωνία· οι ραγδαίες και βαθύτατες αλλαγές των κοινωνικών σχέσεων που σημειώθηκαν στο τέλος του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα- ακριβώς τότε που ο κ. Ροτζώκος παρατηρεί την αποκρυστάλλωση της Εθνικής Ιδέας. Η κυριότερη βαθύτατη αλλαγή στις κοινωνικές σχέσεις είναι βέβαια η διαμόρφωση και γρήγορη ισχυροποίηση ελληνικής αστικής τάξης. Και πρέπει να πω ότι από τότε που άρχισε η συζήτηση για το έθνος κανένας- χωρίς να εξαιρώ τον εαυτό μου- δεν τοποθέτησε την κοινωνία στη βάση «πορείας» του· ούτε συνδέσαμε τη διαμόρφωσή του γενικότερα με τη γένεση και την ανάπτυξη της αστικής τάξης. Και για να επανέλθω στα λεγόμενα του κ. Ροτζώκου, επειδή οι εξελίξεις όλης της «εθνικής» διαδικασίας έγιναν σε μικρό χρονικό διάστημα, είμαστε υποχρεωμένοι να αναζητήσουμε το λόγο.