Κατασκόπευαν τον Κούντερα

«Ο ύποπτος έδεσε το ένα παπούτσι. Το αριστερό». Πρώτη Ιουνίου 1974: μια ημέρα από τη ζωή του Μίλαν Κούντερα. Συντάκτες της αναφοράς, πράκτορες των μυστικών υπηρεσιών της Τσεχοσλοβακίας, στα χρόνια που δεν άφηναν από τα μάτια τους τον συγγραφέα.

Ήταν ένας κόσμος χωρισμένος σε «ύποπτους» και σε «όργανα». Από τη μια μεριά οι πολίτες, από την άλλη οι σπιούνοι. Τα αρχεία της μυστικής αστυνομίας αποκαλύπτουν την τερατώδη «ομαλοποίηση» της κατάστασης που ακολούθησε μετά τη συντριβή της Άνοιξης της Πράγας, το 1968. Στην περίπτωση ενός συγγραφέα σαν τον Κούντερα, δεν έφτανε μόνο να του διαλύσουν τη σκέψη. Ο κομματικός μηχανισμός

Η «ΧΑΡΤΑ ΄77»

Οι αρχές παρακολουθούσαν τους διανοουμένους ακόμη κι όταν σήκωναν για να τσουγκρίσουν μια μπίρα

θεωρούσε απαραίτητο να ξέρει πως «παρήγγειλε μια ρωσική σαλάτα», πως «στις 10.25 φώναξε “γειά σου Γιούργκεν”» και πως «η σύζυγός του αγόρασε δυο λουκάνικα από τον χασάπη της Μισλίκοβα», όπως γράφουν οι αναφορές των μυστικών αστυνομικών της Πράγας που δόθηκαν για πρώτη φορά στη δημοσιότητα.

Η αποκάλυψη των σχετικών εγγράφων συμπίπτει με την τριακοστή επέτειο από την ίδρυση της «Χάρτας ΄77», του κινήματος των διανοουμένων που, μολονότι κυνηγήθηκαν μετά τη σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία το 1968, δεν έπαψαν να διεκδικούν τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμά- των. Μέσα από τους μυστικούς φακέλους ξεπροβάλλουν κι άλλοι πρωταγωνιστές εκτός από τον Κούντερα: ο Χάβελ, ο Βέριχ, ο Κόχουτ, ο Γκάλουσκα. Οι αρχές τούς παρακολουθούσαν, ακόμη κι όταν σήκωναν για να τσουγκρίσουν ένα μπουκάλι μπίρα, όπως εκείνα τα Χριστούγεννα του 1974.

«Η ζωή είναι αλλού»
Ο Κούντερα είχε μόλις τελειώσει το βιβλίο «Η ζωή είναι αλλού». Ήταν άνεργος, είχε διαγραφεί από το Κομμουνιστικό Κόμμα και τα βιβλία του είχαν αποσυρθεί από τα ράφια των βιβλιοπωλείων. Οι μυστικές υπηρεσίες γνώριζαν ότι ετοιμαζόταν να το σκάσει στη Δύση. Από το Κρεμλίνο έφταναν μηνύματα γεμάτα ανησυχία. «Η Μόσχα καταλάβαινε ότι το τσεχοσλοβακικό αντικαθεστωτικό κίνημα ήταν πιο επικίνδυνο από το πολωνικό ή το ουγγρικό», λέει στην εφημερίδα «Ρεπούμπλικα» ο ιστορικός Πάβελ Ζάσεκ. Όμως, εκείνα ήταν τα τελευταία Χριστούγεννα του Κούντερα στην Πράγα. Τριάντα χρόνια αργότερα αναρωτιούνται ακόμη στην Πράγα αν ο κατατρεγμός του συγγραφέα έχει τελειώσει. Ακόμη και μετά την πτώση του τείχους δεν επέστρεψε στην πατρίδα του. Τα τελευταία μυθιστορήματά του δεν θέλησε ο ίδιος να μεταφραστούν στην τσεχική γλώσσα. Κυκλοφορούν πειρατικές εκδόσεις τους στο Ίντερνετ (παράνομα και πάλι). Αγαπημένος από τον λαό, ο «Ελιτάρ Ι», όπως ήταν η κωδική ονομασία του για τις μυστικές υπηρεσίες», παραμένει ξένος για την ελίτ, δύσπεπτος για τη διανόηση.

Τριμμένο σακάκι
Η χώρα παραμένει αιχμάλωτη των φακέλων που κάποτε κατέστρεφαν καριέρες και ζωές. Είμαστε όλοι ένοχοι, δηλαδή όλοι αθώοι; αναρωτιούνται οι τσεχικές εφημερίδες μετά τη δημοσίευση των αρχείων. Και ποιος είναι πιο ήρωας, εκείνος που επέλεξε την εξορία για να πεθάνει από τη νοσταλγία ή ο άλλος που έκανε αντίσταση κι έλειωσε στη φυλακή;

Πάντως, οι φάκελοι αποκαλύπτουν ότι ο Κούντερα ήταν μεταξύ εκείνων των αντιφρονούντων διανοουμένων που είχαν δώσει ζωή στη «Χάρτα ΄77». Σημειώνουν όμως ότι «πρώτα επέλεξε να φύγει, προκειμένου να δρέψει την αναγνώριση από τη Δύση». Οι δύο τελευταίες φωτογραφίες τον δείχνουν με τριμμένο γκρίζο σακάκι και φθαρμένο παντελόνι σε ένα αδειανό μανάβικο της Πράγας. Και τρεις ημέρες αργότερα με ένα κομψό σταυρωτό σακάκι σε ένα πολυτελές εστιατόριο του Μονπαρνάς «να τρώει στρείδια και να πίνει σαμπάνια». «Είναι έντιμος εκείνος που πληρώνει την ελπίδα με ένα αντίο», απαντάει ο συγγραφέας της «Αβάσταχτης ελαφρότητας του είναι».
Τα πρόσωπα του Μίλαν Κούντερα

● Ο ΜΟΥΣΙΚΟΣ: Γεννήθηκε στο Μπρνο το 1929. Ακολούθησε το παράδειγμα του πατέρα του που ήταν πιανίστας και σπούδασε μουσική. Αργότερα γράφτηκε στην ακαδημία κινηματογραφικών τεχνών.

● Ο ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΗΣ: Γράφτηκε στο κόμμα το 1948, διαγράφηκε το 1950 και ξαναγράφτηκε το 1956. Μετά την Άνοιξη της Πράγας έμεινε άνεργος και τα έργα του αποσύρθηκαν από τα βιβλιοπωλεία.

● Ο ΕΞΟΡΙΣΤΟΣ: Το 1975, ο συγγραφέας κατέφυγε με τη σύζυγό του στη Γαλλία. Μεταξύ των βιβλίων του που είχαν μεγάλη επιτυχία είναι «Το αστείο», «Το βαλς του αποχαιρετισμού» και «Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι».

● ΦΑΚΕΛΟΣ 23: Αποκαλύφθηκε από τα αρχεία των μυστικών υπηρεσιών της Πράγας και περιλαμβάνει τις αναφορές από τις παρακολουθήσεις του Κούντερα, της συζύγου του και άλλων φίλων τους αντικαθεστωτικών. Τις υπογράφει ο πράκτορας Μπλάζεκ.