Το φάντασμα του Δεκέμβρη  

ΟΜάνος Ελευθερίου ήταν εξάχρονο παιδί την εποχή των Δεκεμβριανών, αλλά είναι πιθανό ότι έζησε κάτι από το κλίμα τους, έστω και στην πατρίδα του την Ερμούπολη. Στον κατά 22 χρόνια νεότερό του Νίκο Δαββέτα ακόμα και ο απόηχός τους θα πρέπει να έφτασε πολύ εξασθενημένος. Είναι ενδιαφέρον, λοιπόν, ότι δύο συγγραφείς με τόσο διαφορετικές ηλικιακές και βιωματικές προϋποθέσεις βγάζουν την ίδια χρονιά από ένα αφήγημα εμπνευσμένο από εκείνα τα γεγονότα. Και το ενδιαφέρον μετατρέπεται σε έκπληξη, όταν διαπιστώνουμε ότι τα προσεγγίζουν με πολύ παρόμοια στάση. Εξίσου εντυπωσιακό είναι ότι η στάση αυτή διαφέρει πολύ από τον καθιερωμένο τρόπο αντιμετώπισης των εμφύλιων παθών μας, όπου κυριαρχεί ακόμα ο απολογητικός λόγος, η υπεράσπιση ή έστω η δικαιολόγηση μιας από τις δύο πλευρές, συνήθως με την ταυτόχρονη δαιμονοποίηση της άλλης.

Θα κάνω εδώ μια όχι και τόσο παρενθετική παρατήρηση. Με την ενδεχόμενη εξαίρεση των τελευταίων χρόνων, τα Δεκεμβριανά έχουν απασχολήσει την πεζογραφία μας πολύ λιγότερο από τις άλλες φάσεις του Εμφυλίου. Για τους ιστορικούς παραμένουν το πιο δυσερμήνευτο κεφάλαιο αυτού του δράματος. Είναι επίσης το αγριότερο. Η ρευστότητα του μετώπου, η άναρχη φύση των οδομαχιών, η ανεξέλεγκτη δράση της ΟΠΛΑ και της Χ, η εύκολη προσκόλληση κάθε λογής αποβρασμάτων στη μια ή την άλλη παράταξη, το ξεκαθάρισμα προσωπικών λογαριασμών και η πραγμάτωση ιδιο(ευ)τελών σκοπών με πολιτική πρόφαση, οι σφαγιασμένοι πολίτες, οι αθώοι όμηροι, τα ανατιναγμένα σπίτια για την κατασκευή οδοφραγμάτωνόλα αυτά έκαναν τον Δεκέμβρη του ΄44 ένα κανιβαλικό όργιο, όπου οι στρατηγικοί στόχοι (αν υπήρχαν, πράγμα πολύ αμφίβολο στην περίπτωση της Αριστεράς) χάνονταν μέσα στην παραζάλη της χωρίς όρια βίας. Ίσως γι΄ αυτό οι συγγραφείς ήταν μάλλον απρόθυμοι να καταπιαστούν με αυτό το θέμα. Τα Δεκεμβριανά δύσκολα μυθολογούνται, τουλάχιστον με τους επικο-μελοδραματικούς ιδεολογικούς όρους που, με λιγοστές εξαιρέσεις, σφράγιζαν ώς πρόσφατα τη λογοτεχνική επεξεργασία της εμφύλιας σύρραξης.

Μάνος Ελευθερίου

Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΠΟΥ ΠΕΘΑΝΕ ΔΥΟ ΦΟΡΕΣ

ΕΚΔ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, ΑΘΗΝΑ 2006 ΣΕΛ. 344, ΤΙΜΗ: 18 #

ΟΜάνος Ελευθερίου, αριστερός ο ίδιος, θεματοποιεί ένα από εκείνα τα εγκλήματα της Αριστεράς για τα οποία ισχύει η παλιά ρήση του Φουσέ «C΄ est plus qu΄ un crime, c΄ est une faute» («Είναι χειρότερο από έγκλημα, είναι λάθος»): την εκτέλεση της Ελένης Παπαδάκη. Ο Νίκος Δαββέτας, αριστερός και αυτός (αν κρίνω από προηγούμενα βιβλία του), οργανώνει τη δική του νουβέλα γύρω από την εκτέλεση από τους Ελασίτες, καταμεσής των Δεκεμβριανών, ενός τροτσκιστή κι ενός ιδεαλιστή γιατρού με φήμη ομοφυλόφιλου.

Πρέπει να πω ότι βρίσκω σοβαρές λογοτεχνικές αδυναμίες και στα δύο βιβλία. Στο Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές η ιδέα του συγγραφέα να παρουσιάσει την «Ηθοποιό» (Ελένη Παπαδάκη) ως επιζήσασα της εκτέλεσής της και ζωντανή μέχρι το αφηγηματικό παρόν, εκτός του ότι δεν εξυπηρετεί σε τίποτα την οικονομία της αφήγησης, αποδυναμώνει τη δραματικότητα της υπόθεσης, όπως αποδυναμώνει και την πειστικότητα της επιμονής με την οποία ο προστάτης του παραλίγο θύματος επιδιώκει να συναντήσει έναν από τους πρωταγωνιστές της. Στο Λευκή πετσέτα στο ρινγκ ο «πυγμάχος», ο δημοσιογράφος που επιφορτίζεται να διερευνήσει τις δύο δολοφονίες για ένα αφιέρωμα στα Δεκεμβριανά με αφορΓράφει μή την 55η επέτειό τους, έχει ουσιαστικά παραιτηθεί εξαρχής από το «ματς»: διεξάγει την έρευνά του ανόρεχτα σε όλη την πορεία, χάνεται μέσα στα προσωπικά προβλήματά του και σε γνωριμίες που μένουν μετέωρες αφηγηματικά, και τελικά η συγκλονιστική, υποτίθεται, αποκάλυψη που τον κάνει να πετάξει «λευκή πετσέτα στο ρινγκ», η εμπλοκή ενός συγγενικού του προσώπου στη διπλή εκτέλεση, φαίνεται να είναι μάλλον η αφορμή παρά η αιτία. Στο μεταξύ όμως η αδιαφορία του για το θέμα της έρευνάς του έχει γίνει και αδιαφορία του αναγνώστη.

Μήπως όμως περί αυτού ακριβώς πρόκειται και στα δύο βιβλία; Μήπως αυτό που θέλουν να μας πουν οι συγγραφείς τους είναι ότι τα γεγονότα εκείνης της εποχής δεν έχουν πια ψυχοκινητική δύναμη, ότι οι ερμηνείες τους ελάχιστη σχέση έχουν με τις σημερινές αγωνίες μας; Στο κάτω κάτω, το «γιατί» που κινεί την έρευνα και στα δύο αφηγήματα μένει τελικά αναπάντητο. Δεν ανακαλύπτονται καν ενδείξεις υπέρ κάποιας εξήγησης των φονικών από εκείνες που θα μπορούσαν ν΄ αφήσουν ικανοποιημένους τους ερευνητές.

E ίναι γεγονός ότι η υπαρξιακή αποξένωση των χαρακτήρων από την εποχή που καλούνται να επαναπροσεγγίσουν είναι ένα από τα κύρια μοτίβα και των δύο βιβλίων. Αλλά κανένας συγγραφέας δεν εμπνέεται από ιστορικά επεισόδια τα οποία θεωρεί αδιάφορα. Δεν πρόκειται, λοιπόν, για πραγματική αδιαφορία. Μολονότι και στα δύο βιβλία ένα αινιγματικό συμβάν, που τίθεται ως πρόκληση για τον κεντρικό ήρωα, χάνει γρήγορα την ερεθιστικότητά του για τον αναγνώστη, διαφαίνεται και στα δύο κάτι άλλο ενδιαφέρον: η μετατόπιση από την ιστορική ερμηνεία στην ανθρωπολογική ερμηνεία.

Ο Μάνος Ελευθερίου παρουσιάζει τον κεντρικό κορμό του μυθιστορήματός του, τη συνομιλία ανάμεσα στον αφηγητή-ερευνητή και τον άνθρωπο που διέταξε την εκτέλεση της «Ηθοποιού», με μια πράγματι εκπληκτική σκηνοθεσία. Η συζήτηση γίνεται στο σπίτι του δεύτερου. Το τραχύ κομματικό στέλεχος του τότε είναι ένα γερόντιο που υποφέρει από τις πιο διαφορετικές παθήσεις και μερικές από αυτές τού δίνουν μια μακάβρια γραφικότητα. Στη διάρκεια της συζήτησης, γεμάτης λοξοδρομήσεις και παρεκβάσεις, με το νήμα της να χάνεται κάθε τόσο, παρελαύνουν μπροστά στους συνομιλητές η γυναίκα του θύτη και διάφοροι μυστηριώδεις ένοικοι του σπιτιού, όλοι γέροι και με μια αλλόκοτη συμπεριφορά που, όπως στην περίπτωση του οικοδεσπότη, φαίνεται να υπαγορεύεται από τη σωματική κατάστασή τους. Κάποιοι υποκαθιστούν κάποιους άλλους, κάποιοι παίζουν παράξενα παιχνίδια. Το σπίτι θυμίζει κάτι ανάμεσα σε γηροκομείο και ψυχιατρείο. Σ΄ αυτή την ατμόσφαιρα φθοράς, γεροντικής ιδιοτροπίας και παράνοιας η συζήτηση γίνεται ένας ατέλειωτος κατάλογος αναιτιολόγητων εκτελέσεων και μια ολοένα επιμηκυνόμενη αλυσίδα λεπτομερειών της επίμαχης υπόθεσης, που δεν μπορούν να συντεθούν σε κάποιο νόημα. Το μήνυμα φαίνεται να είναι το εξής: εκείνον τον Δεκέμβρη άνθρωποι που απέκτησαν συγκυριακά κάποιο είδος εξουσίας έκαναν φοβερά πράγματα για λόγους που αργότερα, στα γεράματά τους, τους ήταν ακατάληπτοι, αλλά που ίσως είχαν να κάνουν τελικά, όπως και η τωρινή συμπεριφορά τους, με τη φωνή του σώματός τους- διάβαζε: με την ανθρώπινη φύση.

Παρόμοια και στη νουβέλα του Νίκου Δαββέτα. Ο δημοσιογράφος που αποτελεί τον κεντρικό χαρακτήρα της βιώνει την προσωπική μιζέρια του- το επαγγελματικό τέλμα, το φυλλορρόημα της ιδεολογικής πίστης του, την αποξένωση από τη γυναίκα του και τη διάλυση του γάμου του, την πορεία του προς τα γερατειά- καθώς και τη μιζέρια του περιβάλλοντός του σαν σωματικές καταστάσεις, σαν μια σειρά κλινικών συμπτωμάτων φθοράς. Η έρευνά του, παρά την απρόθυμη διεξαγωγή της, τον οδηγεί και αυτόν στη συνάντηση με τον κομματικό υπεύθυνο της διπλής δολοφονίας και, τελικά, του παρέχει πρόσβαση στο απόρρητο ημερολόγιο εκείνου, το οποίο αναμένεται να φωτίσει τα αίτια αυτής της παράλογης, όπως φαίνεται, ενέργειας.

Και στο σημείο αυτό ο Δαββέτας εισάγει το δικό του εντυπωσιακό εύρημα: το ημερολόγιο αποκαλύπτει μια απροσδόκητη αναλογία ανάμεσα στον συγγραφέα του και τον δημοσιογράφο, αφού το περιεχόμενό του, αντί για πολιτικές ή άλλες εξηγήσεις, δεν καταγράφει τίποτε άλλο από την πορεία μιας σωματικής δυσλειτουργίας- της χρόνιας δυσκοιλιότητας του δεκεμβριανού θύτη.

Ενδιαφέρουσες αλληγορίες, ερεθιστικοί υπαινιγμοί.

Εξακολουθώ να πιστεύω, ωστόσο, ότι τα Δεκεμβριανά ήταν μια υπόθεση με περισσότερο βάθος.

Και όχι μόνο για τους ιστορικούς.

Νίκος Δαββέτας

ΛΕΥΚΗ ΠΕΤΣΕΤΑ ΣΤΟ ΡΙΝΓΚ

ΕΚΔ: ΚΕΔΡΟΣ, ΑΘΗΝΑ 2006, ΣΕΛ: 201, ΤΙΜΗ: 12 #