λέξεων

ΤΑΥΤΙΖΟΥΜΕ ΣΥΝΗΘΩΣ ΤΙΣ ΑΠΟΚΡΙΕΣ ΜΕ ΤΗ
ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΗ, ΤΗ ΜΑΣΚΑΡΑΤΑ. ΚΑΙ, ΒΕΒΑΙΑ,
ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΕΟΝ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΙΜΗ ΚΑΙ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ
ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΡΙΖΙΜΙΑΣ ΑΥΤΗΣ
ΓΙΟΡΤΗΣ
Ημεταμφίεση, εσωτερική ανάγκη του ανθρώπου, ανιχνεύεται στις πλέον πρωτόγονες κοινωνίες. Ήταν μάλιστα το κυρίαρχο μέσο στις μυητικές τελετές ενήβωσης, όταν ο νέος για να ενταχθεί στην κοινότητα των ανδρών όφειλε να εκτελέσει έναν άθλο υπερπηδώντας πολλά εμπόδια, τα περισσότερα απροσδόκητα, που είχαν τεθεί σε ανύποπτα μέρη από τους άρχοντες, τους μάγους, τους φύλαρχους ή τους γονιούς. Η συνήθης μεταμφίεση του νέου μυούμενου ήταν να φορέσει τη σκευή του ζώου- ταμπού της φυλής. Μεταμφιεσμένος σε λιοντάρι, τίγρη, ελάφι κ.λπ., καραδοκώντας σ΄ ένα κρυφό πέρασμα των ανάλογων ζώων στη ζούγκλα, έπρεπε να φέρει στην κατασκήνωση της φυλής το ζώο ζωντανό ή νεκρό και αναλόγως να αξιολογηθεί η στρατηγική του, το κυνηγητικό του ένστικτο, η ρώμη του ή, κυρίως, η ευφυΐα των ελιγμών του και η εφευρετικότητα των τρόπων παγιδεύσεως. Αργότερα, για να προχωρήσω με άλματα, όταν ο Διόνυσος ήρθε στην κυρίως Ελλάδα από την οδό που περνούσε από τη Θράκη, κι όταν από άγρια θρησκεία ωμοφαγική έγινε τελετή αναμνηστικών τελούμενων, ο βακχεύων φορούσε ελαφοτόμαρο, σε ανάμνηση των ορειβασιών και των κατασπαραγμών αγριμιών. Εξάλλου, ήδη κυκλοφορούσε ανάμεσά τους ενδεδυμένος τη λεοντή ο φονέας του λέοντος της Νεμέας.

Στο έπος πάλι οι μεταμορφώσεις της Αθηνάς και του Οδυσσέα, αλλά και οι συνεχείς μεταπτώσεις του Πρωτέα σε ποικίλες μορφές είναι παραδείγματα ισχυρά για την πανάρχαιη μεταμορφωτική επιθυμία, θεών και ανθρώπων. Χωρίς άλλα σχόλια αναφέρω απλώς και τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος στο όρος μπροστά στα έκθαμβα μάτια των μαθητών. Επίσης μέγα ποιητικό, σχεδόν δογματικό, επιχείρημα είναι η μεταμφίεση του Αγίου Πνεύματος σε είδος περιστεράς.

Δεν θα επιμείνω άλλο στη βαθύρριζη αυτή εσώτατη ανάγκη για αλλαγή μορφής, για μεταποίηση του φαινομένου σχήματος, τον μετασχηματισμό θα ΄λεγα.

Θέλω να στρέψω λίγο την προσοχή μας σε μια άλλου είδους μεταμφίεση που μας διαφεύγει συνήθως ότι έρχεται, και συνεχίζει να υπάρχει, από την αυγή της εμφάνισης του ανθρώπου στον κόσμο.

Αναφέρομαι στη Γλώσσα. Λέμε παγίως ότι η γλώσσα είναι κώδικας, δηλαδή ένα σύστημα επικοινωνιακής συμφωνίας.

Πριν όμως απ΄ όλα είναι μεταμφίεση· έτσι δεν είναι; Μιλάει εδώ και αιώνες η επιστήμη της Γλώσσας για τη σύσταση των στοιχείων της λέξης

Η γλώσσα είναι μια μεταφορά, ένα προσωπείο, μια μεταμφίεση ενός πράγματος

δανειζόμενη από την ανάλογη έρευνα των στωικών: κάθε λέξη είναι συνισταμένη δύο πραγμάτων, κάθε σημείο γλωσσικό αποτελείται από ένα σημαινόμενο και ένα σημαίνον. Μια φυσική οντότητα, ένα φαινόμενο, μια σκέψη, ένας θεσμός είναι περιεχόμενο, η σημασία του σημείου, η αναφορά του. Το σημαίνον είναι ο ήχος ή η γραπτή εικόνα του. Η έννοια «δέντρο» έχει τόσα σημαίνοντα όσες εις διπλούν είναι οι ομιλούμενες και γραφόμενες γλώσσες, νεκρές και ζωντανές. Εις διπλούν, διότι άλλο πράγμα είναι το φώνημα «δέντρο» στα ελληνικά, που το αντιλαμβάνονται όλοι κι άλλο το γράφημα «δέντρο», που το διαβάζουν ή το γράφουν όσοι γνωρίζουν γραφή και ανάγνω- ση.

Στην κινεζική πάλι και την ιαπωνική γλώσσα, η γραφόμενη λέξη, το ιδεόγραμμα, είναι κοινό, άρα διαβάζεται από τις δύο εθνότητες αλλά διαφέρει το φώνημα, πράγμα που σημαίνει πως ένας Κινέζος και ένας Ιάπωνας μπορούν να διαβάζουν ο ένας την εφημερίδα του άλλου, αλλά δεν αντιλαμβάνονται πιθανόν ούτε τον χαιρετισμό που εκφωνούν μεταξύ τους.

Άρα η γλώσσα είναι ένα προσωπείο, για να θυμηθούμε τον Ηράκλειτο, που «σημαίνει» αλλά ταυτόχρονα για άλλους αναγνωρίσιμο ή αναγνώσιμο και για άλλους ακατανόητο και κρυπτικό… Στον Όμηρο η μόνη μνεία της γραφής είναι συνώνυμη του θανάτου, αφού τα «σήματα» που είχε εγγράψει κάποιος, αφού ξύρισε το κεφάλι του αγγελιοφόρου, ώστε να μεταφέρει μήνυμα που να μην μπορεί να το αναγνώσει, ήταν «λυγρά» δηλαδή ολέθρια, αφού επέτασσαν στον παραλήπτη, αφού ξύριζε το ήδη μαλλιασμένο κρανίο του μεταφορέα και αφού ανεγίγνωσκε το μήνυμα, να αποκεφαλίσει το «μέσον»! Η γλώσσα λοιπόν είναι μια μεταφορά, ένα προσωπείο, μια μεταμφίεση ενός πράγματος π.χ. σ΄ έναν αυθαίρετο ήχο ή μια γραφική παράσταση. Όπως ιδιοφυώς έγραφε ο Νίκος Καρούζος: Μπορείς να μυρίσεις τη λέξη τριαντάφυλλο;

Οι πρώτοι που συστηματικά διαπίστωσαν αυτή την ιδιότητα της γλώσσας και τη χρησιμοποίησαν για να θεμελιώσουν τις θεωρίες τους για τη σχετικότητα ήταν, βέβαια, οι σοφιστές. Αυτοί διαπίστωσαν επίσης πως ανάμεσα στο πράγμα και στην έννοιά του και ανάμεσα στην έννοια και στη λέξη μεσολαβεί σχεδόν χάος, ώστε να μην μπορεί κανείς να εμπιστεύεται απόλυτα ούτε τις λέξεις, ούτε τις έννοιες. Αλήθεια πόση γνώση περιέχει για έναν μη ειδικό η έννοια: καρκίνος του πνεύμονος, και πόσο τρόμο προκαλεί στον καθένα μη ειδικό (και μόνο;) η λέξη: καρκίνος του πνεύμονος;