ΔΡΟΜΟΙ

Ο Σαντάμ…
… πέθανε στην κρεμάλα και ο Πινοσέτ στο κρεβάτι του. Αυτοί οι θάνατοι δεν σημαίνουν καθόλου πως θα ξεμπερδέψουμε με τις δικτατορίες, ούτε αυτό τον αιώνα ούτε τον επόμενο.

Επαναστάσεις…
… εμφύλιοι πόλεμοι, πραξικοπήματα, σχεδόν ποτέ δεν γίνονται αναίμακτα. Και πολύ συχνά καταλήγουν σε έναν δικτάτορα: τον Ναπολέοντα μετά τη γαλλική επανάσταση, τον Στάλιν μετά τη ρωσική επανάσταση, τον Φράνκο μετά τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, τον Μάο μετά τον κινεζικό εμφύλιο πόλεμο. Τέτοια ιστορικά πρόσωπα μετασχηματίζουν μια διαιρεμένη χώρα σε ισχυρό κράτος. Ακολουθούν χρόνια σταθερότητας και τάξης (οι βάσεις του εκσυγχρονισμού). Ο μετασχηματισμός δεν είναι μόνιμος, είναι εύθραυστος. Μπορεί όμως να καταλήξει σε μια δημοκρατική πολιτεία. Αυτό δεν συμβαίνει πάντοτε, αλλά μπορούμε να το παρατηρήσουμε σε μερικές χώρες που έχουν πάρει τον δρόμο του εκσυγχρονισμού, όπως η Κίνα και το Βιετνάμ, χωρίς πάντως η κατάληξή τους να είναι βέβαιη. Ο Σαντάμ μπορεί να ήταν ένας από τους πιο ανελέητους δικτάτορες στη σύγχρονη Ιστορία, αλλά τουλάχιστον απέφυγε τον εμφύλιο πόλεμο. Μεγάλοι πολιτικοί φιλόσοφοι, όπως ο Τόμας Χομπς τον δέκατο έβδομο αιώνα, ο συγγραφέας του «Λεβιάθαν», έχουν πει πως οι δικτατορίες, όσο κι αν είναι ανελέητες και άδικες, είναι προτιμότερες από το χάος του εμφύλιου σπαραγμού. Ακόμη και οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης που σπάνια συμφωνούσαν μεταξύ τους σε κάτι, συμφωνούσαν σε αυτό. Η Ιστορία…
… δεν μπορεί να διδάξει σε εκείνους που δεν έχουν μνήμη, αλλά έχει πολλά να πει σε εκείνους που ξέρουν να θυμούνται. Δικτάτορες όπως ο Σαντάμ θα εξακολουθήσουν να ταπεινώνουν την ανθρωπότητα. Ωστόσο, στις εξελιγμένες και εκσυγχρονισμένες χώρες, όπου πολλές από τις κρατικές λειτουργίες έχουν ιδιωτικοποιηθεί, οι νέοι τύραννοι μπορεί να μην είναι ούτε στρατηγοί ούτε γραφειοκράτες, αλλά ίσως οι διευθύνοντες σύμβουλοι μεγάλων επιχειρήσεων. Βλέπουμε ήδη τις καταστροφές που προκαλούν κάποιες από αυτές στο περιβάλλον, τον κυνικό αυταρχισμό με τον οποίο ελέγχουν τις τιμές των προϊόντων τους, τις συνέπειες από την ανεξέλεγκτη χρήση τεχνολογιών και χημικών ουσιών. Το ερώτημα πώς να ξεμπερδέψει κανείς με έναν δικτάτορα χωρίς να ανοίξει τις πόρτες στο χάος και τον εμφύλιο πόλεμο απασχολούσε πάντοτε τους πολιτικούς διανοητές. Καθολικοί και ορθόδοξοι προτιμούσαν τα αυταρχικά καθεστώτα από το χάος. Οι μουσουλμάνοι έσκυβαν πρόθυμα το κεφάλι στους δικτάτορές τους. Ακόμη και τον προτεστάντη Μαρτίνο Λούθηρο τον έπιανε σύγκρυο όταν έβλεπε τις εξεγέρσεις των χωρικών, τις οποίες είχαν προκαλέσει τα κηρύγματά του στη Γερμανία του δέκατου έκτου αιώνα. Εκατομμύρια ζωές χάθηκαν τότε ώσπου να αποκατασταθεί η ειρήνη. Με δικτάτορες…
… ζούσαμε από τους αρχαίους χρόνους, αυτοκράτορες, μονάρχες ελέω Θεού, αυταρχικούς πολιτικούς. Μάλλον θα ζήσουμε με αυτούς και στο μέλλον, όσο κάποιες κοινωνίες θα είναι τόσο αδύναμες που θα νιώθουν την ανάγκη τους.