γνώριζε;

ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΟΤΙ Ο ΣΟΛΩΜΟΣ ΗΤΑΝ
ΔΙΓΛΩΣΣΟΣΉ ΚΑΙ ΠΟΛΥΓΛΩΣΣΟΣ ΠΡΟΚΑΛΕΣΕ
ΕΝΤΟΝΕΣ ΔΙΑΜΑΧΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΣΟ
ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΕ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ.
ΣΗΜΑΣΙΑ, ΟΜΩΣ, ΕΧΕΙ ΟΤΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΝΕΒΑΛΕ
ΚΑΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡO
ΓΕΙΑ ΤΗΣ
Οι σχεδόν αγεφύρωτες αντιθέσεις ανάμεσα στον ιδεώδη και τον πραγματικό Σολωμό παρατηρούνται και στην εικόνα που σχηματίζει ο μη ειδικός αναγνώστης για τη γλωσσική ταυτότητα της σολωμικής ποίησης. Διαβάζοντας τις περισσότερες εκδόσεις των σολωμικών ποιημάτων, σχηματίζει κανείς την εντύπωση ότι αυτά είναι γραμμένα μόνο στην ελληνική γλώσσα. Αν, όμως, αντικρύσει προσεκτικά τα σολωμικά χειρόγραφα θα διαπιστώσει ότι ο ποιητής χρησιμοποιούσε παράλληλα ή ταυτόχρονα την ελληνική και την ιταλική γλώσσα: τα πεζά σχεδιάσματα των ποιημάτων και οι λεγόμενοι «στοχασμοί» του (τεχνικές σημειώσεις για διάφορα ποιήματα, στοχασμοί γενικά για την ποίησή του, υποδείξεις εις εαυτόν) είναι γραμμένοι στην ιταλική γλώσσα, ενώ οι στίχοι των ποιημάτων στην ελληνική. Γενικά ο τρόπος σύνθεσης ιδίως των ανολοκλήρωτων ποιημάτων μπορεί να περιγραφεί ως μια πολύπλοκη διελκυστίνδα ή παλινδρόμηση ανάμεσα στις δύο γλώσσες, τα ιταλικά πεζά σχεδιάσματα και τους ελληνικούς στίχους. Ακριβέστερα, ακόμη, η γλωσσική εικόνα των χειρογράφων σχηματίζεται πολυγλωσσική, καθώς χρησιμοποιούνται σποραδικά, εκτός της ελληνικής και της ιταλικής, και άλλες γλώσσες, όπως η γαλλική και η λατινική.

Η πραγματική, λοιπόν, εικόνα των χειρογράφων του Σολωμού μαρτυρεί κάτι το αυτονόητο για άτομο της κοινωνικής του τάξης στα Επτάνησα του 19ου αιώνα: ο ποιητής ήταν δίγλωσσος, ακριβέστερα πολύγλωσσος. Εξάλλου ο Σολωμός έγραψε αρκετά ιταλικά ποιήματα, τόσο στη νεότητά του όσο και στα τελευταία χρόνια της ζωής του. Η διγλωσσία του και το ερώτημα πόσο καλά γνώριζε την ελληνική προκάλεσαν έντονες διαφωνίες των μελετητών του. Πλησιέστερα στην αλήθεια φαίνεται να είναι όσοι υποστηρίζουν ότι η διγλωσσία του ήταν ανισοβαρής προς την πλευρά της ιταλικής γλώσσας, δηλαδή ο ποιητής γνώριζε, μιλούσε και έγραφε, σε όλη τη ζωή του, καλύτερα την ιταλική από την ελληνική γλώσσα, η χρήση της οποίας του ήταν δυσχερής.

Σημασία, όμως, δεν έχει πόσο καλά γνώριζε ο Σολωμός την ελληνική, αλλά ο βαθμός στον οποίο η ώριμη ιδίως ποίησή του συνέβαλε στην καλλιέργειά της ως ποιητικού οργάνου. Το ίδιο το πυκνά ετερόγλωσσο κειμενικό περιβάλλον των ώριμων ποιημάτων του στα Αυτόγραφα έργα δείχνει ότι ο Σολωμός απέβλεπε στην αμιγώς ελληνική ποιητική γλώσσα. Με την εκδοχή της ποιητικής γλώσσας των ελληνόγλωσσων συνθεμάτων της ωριμότητας περιορίστηκε η πολυγλωσσία των νεανικών, ιδίως των σατιρικών ποιημάτων και αναπτύχθηκε μια σχεδόν ομοιόμορφη δημοτική ποιητική γλώσσα, αποκαθαρμένη σε μεγάλο βαθμό από τα τοπικιστικά στοιχεία, που βασίζεται στο λεξιλόγιο και τη μορφολογία της λαϊκής γλώσσας, αλλά εξευγενίζεται ποιητικά και «υψώνεται κατακόρυφα» επάνω από αυτήν.

Ο Παλαμάς έγραψε ότι ο Σολωμός «πρώτα υποτάσσεται στη γλώσσα του λαού, για να την υποτάξει και αυτός με τη σειρά του». Η απαράμιλλη αισθητική αξία της σολωμικής ποιητικής γλώσσας έθεσε τις βάσεις για την καλλιέργεια της ποιητικής γλώσσας κατ΄ αρχάς των ποιητών του σολωμικού κύκλου και στη συνέχεια όλων των νεώτερων Ελλήνων ποιητών.