Είχε μια πλευρά φαρμακερά κωμική

Λιγότερο γνωστή και από την αποσπασματικότητα του έργου του είναι ίσως η θητεία του Σολωμού στη σάτιρα. Ξεκινά με ιταλόγλωσσες αυθόρμητες και περιπαικτικές σάτιρες για τον γιατρό και επίδοξο ποιητή Διονύσιο Ροΐδη, για τον οποίο ο Σολωμός θα γράψει και ελληνόγλωσσα ή, ορθότερα, πολύγλωσσα σατιρικά, αποτυπώνοντας τις μεταπηδήσεις του λόγου των προσώπων από το ζακυνθινό ιδίωμα στα ιταλικά, στα γαλλικά και στα λατινικά: « Και ο Δοτόρος δεν αργεί,/ αμπονόρα την αυγή, / το μπαστούνι του να βάλει/ αποκάτου απ΄ τη μασκάλη, και κουνώντας το κεφάλι/ και τα φρύδια, ευθύς αρπάζει/ το καπέλο και φωνάζει: “Αh! non voglio piω aspettar;/ θε να ιδώ cos΄θ sto affar. […]” ». Και συνεχίζει με σοβαρά ποιητικά και πεζά κείμενα, γραμμένα στα ελληνικά, όπως το πεζό κείμενο της Γυναίκας της Ζάκυθος (18261833) και τα λιγότερο γνωστά ποιητικά όνειρα τού οκταμερούς Συνθέματος 1833-1834. Όλες αυτές οι σάτιρες ξεκινούν από την ανάγκη εκτόνωσης προσωπικών παθών του ανθρώπου Σολωμού μέσω της ποίησης. Σε όλες, ωστόσο, ο ποιητής Σολωμός επιχειρεί να υποτάξει το ατομικό κίνητρο και να το διοχετεύσει σε υψηλή ποίηση, που να έχει «κοινή ωφέλεια».

Έτσι, μολονότι η σατιρική αφορμή των τεσσάρων ονείρων ( Η Τρίχα, Δεύτερο Όνειρο,Ο Φουρκισμένος,Η Μετατόπιση του αγάλματος του Μέτλαντ ) είναι οι αντίδικοι και κάποιοι φίλοι που τον απογοήτευσαν με τη στάση τους κατά την οικογενειακή δίκη του 1833, την οποία είχε υποκινήσει ο ομομήτριος αδερφός του Ιωάννης Λεονταράκης, η σάτιρα αποκτά ευρύτερες πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις, καθώς π.χ. στηλιτεύεται η τυραννική μορφή του Άγγλου Αρμοστή των Επτανήσων, Μέτλαντ. Ή, καθώς θέτει το θέμα των νόθων παιδιών, όπως ο ίδιος, δίνοντας έμφαση στην ψυχική διάσταση, στην τραγωδία των προσώπων. Ο φλάρης-σατιριστής ρωτά επίμονα τον σατιριζόμενο δικηγόρο Ναπολέοντα Ζαμπέλη στο όνειρο της Τρίχας (η οποία προέρχεται από τα γεννητικά όργανα της μητέρας του) «τίνος γιος είσαι;» και η απάντηση είναι « Quando una donna si abbandona in modo όπου τον Έρωτα ποιεί ξαδέλφι με τον Χάρο come diavolo puoi sapere di chi sei figlio tu?» (Όταν μια γυναίκα παραδίδεται έτσι… πώς διάβολο μπορείς να ξέρεις τίνος παιδί είσαι;). Συγχρόνως, στο πλαίσιο του Συνθέματος 1833-1834 τα τέσσερα σατιρικά ποιήματα αντιπαρατίθενται στα τέσσερα λυρικά ( Το Όραμα του Λάμπρου, Ο Φυλακισμένος, Ο Κρητικός, Η Φαρμακωμένη στον Άδη ), υπηρετώντας το αξονικό θέμα του αγώνα ανάμεσα στο καλό και στο κακό, όπως δηλώνει προγραμματικά ο ίδιος: «Είναι καλύτερα να κάνεις ένα Σύνθεμα μάλλον μακρύ, που να είναι το μισό σοβαρό και υψηλό και το άλλο φαρμακερό κωμικό. Στο πρώτο μέρος μπορεί να είναι η Αρχή του καλού, που μάχεται με την Αρχή του κακού στο δεύτερο» (το πρωτότυπο στα ιταλικά).

Η Κατερίνα Τικτοπούλου είναι ερευνήτρια στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

❝ Δεν είν΄ πνοή στον ουρανό, στη θάλασσα,

/φυσώντας ούτε όσο κάνει στον ανθό η μέλισσα περνώντας, όμως κοντά στην κορασιά, που μ΄ έσφιξε κι /εχάρη, εσειότουν τ΄ ολοστρόγγυλο και λαγαρό φεγγάρι.

Ο Κρητικός