Οι Άλλοι Πρωταγωνιστές

«Εγώ έδινα το γάλα στον Ιμπν Σαούντ»

Τυχαία έπεσα πάνω του. Είχα πάει στην Κομοτηνή για ένα θέμα της τηλεόρασης. Ο παλιός μαχαλάς της Κομοτηνής είναι όμορφος. Πλακόστρωτα, άσπροι τοίχοι, κεραμίδια, μικρά παράθυρα, βαριές σιδερένιες πόρτες. Εδώ και λίγα χρόνια οι αρχές ξύπνησαν και κήρυξαν τη γειτονιά παραδοσιακή. Η μόνη παραφωνία είναι οι δορυφορικές κεραίες στις μάντρες. Αχ, οι μάντρες! Το σκέφτηκα και μελαγχόλησα. Ψηλές, όλες πάνω από δυο μέτρα, κρύβουν τις αυλές και τα σπίτια των μουσουλμάνων. Μας φοβούνται; Οι παλιότεροι ναι, έχουν ζήσει πολλά. Κάθε φορά που έφτανε ένα κακό νέο από την Κύπρο ή την Πόλη, διάφοροι παλικαράδες έκαναν ντου στον μαχαλά και κυνηγούσαν τους φερετζέδες, έσπαγαν τα παράθυρα και τρομοκρατούσαν τους γέρους. Τέλος πάντων, πάνε αυτά, τέλειωσαν.
Και ξαφνικά, στη γωνία, το καφενείο του Φεράτ. Χρώματα που σε ζεσταίνουν, μια ξυλόσομπα στο κέντρο και άλογα γύρω γύρω. Φθηνές αφίσες με λιβάδια. Τόσο ψεύτικες που είναι σαν αληθινές. Ο Φεράτ μόνος και λιγομίλητος με το άσπρο σακάκι της δουλειάς να μας σερβίρει τσάι. Και δίπλα του, στο ντουλάπι του τσαγιού, στερεωμένες στα τζάμια, ασπρόμαυρες φωτογραφίες με τις καμήλες. Ανάμεσά τους και μια έγχρωμη με τον Φεράτ να οδηγεί μια καμήλα με έναν «Αϊ-Βασίλη». «Τα καμήλια μου», απαντάει μόλις διαπιστώνει το ενδιαφέρον μου. Το λέει όπως κάποιος θα έλεγε «τα παιδιά μου». Και αρχίζει να μου διηγείται μια ιστορία σαν παραμύθι. Με βασιλιάδες που πίνουν γάλα καμήλας, με Ωνάσηδες που κάνουν δώρο καμήλες στους βασιλιάδες. Όσο προχωρούσε η ιστορία του και έβλεπε τον δισταγμό στο πρόσωπό μου, εκείνος ψαχούλευε τη μνήμη του και τα συρτάρια του. «Τρεις φορές την ημέρα πήγαινα το γάλα στον βασιλιά…» επέμενε.

Γυρνώντας στην Αθήνα, άρχισα να ψάχνω τα γεγονότα του ΄65. Ο Φεράτ

Στον ιταλικό πόλεμο είχε 100- 200 καμήλες. Και στην Αλεξανδρούπολη είχε πολλές καμήλες. Φόρτωναν τα καράβια, ανεβαίνανε τα βουνά.
Μια καμήλα κάνει για τέσσερα γαϊδούρια. Κουβαλούσα οξιά, τσιμέντο, ασβέστη για να χτίσουν τα σχολεία

μού είχε πει την αλήθεια. Ο βασιλιάς της Σαουδικής Αραβίας, ο ξακουστός Ιμπν Σαούντ, είχε περάσει ένα μήνα στο Καβούρι. «Και έπινε γάλα καμήλας», γράφουν τα ρεπορτάζ των εφημερίδων. «Την καμήλα την είχε φέρει από τη χώρα του», προσθέτουν. Μόνο που εδώ κάνουν λάθος. Η καμήλα ήταν του Φεράτ, του πιο ωραίου καμηλιέρη της Ελλάδας. Που κάποτε φόρτωνε στη σειρά 12 καμήλες για τα σχολεία πίσω από τα βουνά, «δεκάξι σχολεία έκανε». Και σήμερα φτιάχνει το πιο ωραίο τσάι. Όχι ότι έχει ξεχάσει εντελώς τα καμήλια- έτσι τις λέει τις καμήλες. Μια φορά τον μήνα εγκαταλείπει το καφενείο και την κυρά του και φεύγει για την Ιψάλα της Τουρκίας. Εκεί που ζει η τελευταία καμήλα του. Πότε πήγατε, λοιπόν,στην Αθήνα; Ήταν το ΄65. Δεν πήγα στην Αθήνα, αλλά στο Καβούρι. Με κράτησαν για να αρμέγω την καμήλα και να πίνει γάλα ο βασιλιάς.

Ποιος σας έφερε στο Καβούρι; Ένας ζωέμπορος, ο Στέλιος. Ήρθε στο χωριό και με ρώτησε, «έχει γεννημένα η καμήλα; γάλα βγάζεις; την πουλάς;». Του λέω βγάζει πολύ γάλα, αλλά δεν θέλω να την πουλήσω. «Τη ζητάει ο Ωνάσης, για να την κάνει δώρο στον βασιλιά, πρέπει να του την δώσουμε» επιμένει.

Δώρο, σε ποιον βασιλιά; Της Αραβίας. Έφεραν γιατρό, την κοίταξε. Με ρώτηξε πόσα κιλά γάλα μπορεί να δώσει η καμήλα, λέω πέντε. Ήταν τ΄ Αϊ-Δημήτρη μήνας και αυτό τον μήνα ήταν αδύνατα τα ζώα. Δέκα μέρες έβλεπε ο γιατρός αν βγάζει γάλα. Με τα πολλά, λέω ναι. Με πλήρωσαν, πολλά λεφτά, και πάω την καμήλα στο Καβούρι.

Πώς την πήγατε κάτω; Με φορτηγό. Οδηγός ήτανε ο Στέλιος. Όταν είδαν την καμήλα, μου έδωσαν δώρο ένα χιλιάρικο. Ένα σε εμένα και ένα στο Στέλιο. Την αφήνω, την χαιρετάω και όταν πάω να φύγω, έρχεται ένας αστυνόμος και λέει «εσύ θα μείνεις εδώ για να αρμέγεις την καμήλα». Μα έχω ζώα στην Κομοτηνή, ανθρώπους. Τίποτα αυτός! «Θα αρμέγεις την καμήλα». Έμεινα εκεί ένα μήνα.

Στεναχωρημένος; Τις πρώτες μέρες, ναι. Σκεφτόμουν τα ζώα μου, την οικογένειά μου. Τα απογεύματα έκανα περίπατο την καμήλα, την έπλενα, την καθάριζα. Ο βασιλιάς έβλεπε. Είχε τέσσερα παιδιά μαζί του, τρία αγόρια και ένα κοριτσάκι, και ένα απόγευμα που γυρνούσα με την καμήλα, μου λέει «έλα εδώ, πόσες καμήλες έχεις;». Στο χωριό μου έχω 8 καμήλες. Λέει «όχι, έχεις 9 καμήλες, γιατί κι αυτή δική σου είναι». Λέω όχι, αυτή την έχει αγοράσει ο κ. Ωνάσης. Ναι, μου λέει, αλλά εγώ θα στην κάνω δώρο. «Σε λίγες μέρες που θα φύγω από την Ελλάδα θα πάρεις την καμήλα και θα γυρίσεις στο χωριό σου». Μα, του λέω, έχω πάρει λεφτά, θα πουν ότι την έκλεψα. «Θα σου κάνω τότε ένα χαρτί, ένα συμβόλαιο και θα στη χαρίσω».

Κάθε πρωί που πήγαινα το γάλα, έβλεπα που του έκαναν μασάζ. Μια μέρα, του βασιλέα ο οδηγός μού λέει: “Φεράτ, ο βασιλιάς δεν θα γυρίσει, πρέπει να του πάμε το γάλα στο Χίλτον”.
Περίπου δέκα φορές πήγα στο ξενοδοχείο Χίλτον

Οι βασιλιάδες πίνουν γάλα μόνο από καμήλες;

Ναι, ο βασιλιάς έπινε γάλα τρεις φορές την ημέρα και τα μικρά παιδάκια που είχε μαζί του έπιναν κι αυτά.

Πόσο γάλα βγάζει μια καμήλα τη μέρα; Αναλόγως το τάισμα και τη ράτσα. Αν είναι καλή καμήλα, μπορεί να βγάλει και δέκα κιλά. Εσείς το πηγαίνατε το γάλα στους βασιλιάδες;

Εγώ, με μια κανάτα κι ένα άσπρο πανί από πάνω. Ήταν και ένας Γερμανός γιατρός που έβλεπε. Φίλαγα και του έδινα το γάλα.

Του φιλάγατε το χέρι; Ναι. Ήταν καμιά εικοσιπενταριά παιδιά Έλληνες στο Καβούρι και προσέχανε τον βασιλιά. Βοηθούσαν κι εμένανε. Όλοι φιλάγανε.

Τον Ωνάση τον γνωρίσατε; Όχι, μόνο λεφτά μου έστειλε. Είκοσι χιλιάρικα.

Πολλά λεφτά. Τότε είχαν μεγάλη αξία. Άλλος θα έπαιρνε δέκα στρέμματα χωράφι. Εγώ μετά αγόρασα από την Αλεξανδρούπολη τρεις καμήλες δέκα χιλιάρικα. Έφαγα ψωμί από τις καμήλες. Γυρνούσα τα βουνά με το τσιγάρο και τις καμήλες.

Πάντα υπήρχαν καμήλες εδώ στην περιοχή;

Στον ιταλικό πόλεμο είχε 100- 200 καμήλες. Και στην Αλεξανδρούπολη είχε πολλές καμήλες. Φόρτωναν τα καράβια, ανεβαίνανε τα βουνά. Μια καμήλα κάνει για τέσσερα γαϊδούρια. Κουβαλούσα οξιά, τσιμέντο, ασβέστη για να χτίσουν τα σχολεία.

Ποια σχολεία; Τα σχολεία πίσω από τα βουνά. Δεκαέξι σχολεία έκανα με τις καμήλες μου. Όλοι με ξέρανε και με αγαπούσανε. Οι εργολάβοι, οι γυμνασιάρχες, ο νομάρχης, οι δήμαρχοι.

Πόσες ήταν οι περισσότερες καμήλες που είχατε;

Μέχρι δώδεκα. Στα πανηγύρια πηγαίνατε; Στη Σαλονίκη πήγαινα, στην Ξάνθη. Τότε είχαμε τα καρναβάλια και περνούσαμε πολύ καλά. Από δεκαπέντε χρονών πήγαινα στα καρναβάλια.

Έλληνες πολιτικούς είδατε εκείνο τον μήνα;

Πού να θυμάμαι; Μόνο μια γυναίκα γνώρισα. Του Βενιζέλου, νομίζω, τη γυναίκα. Μου είπε «κύριε Φεράτ, μπορώ να δω την καμήλα σου;». Κοιτάζει, λέει, «φτου σκόρδα, πολύ την ταΐζεις…». Τελικά, σας την έδωσε την καμήλα ο βασιλιάς;

Ναι, μου έκανε δώρο την καμήλα και μου έδωσε και το μηνιάτικο, δηλαδή 6 χιλιάρικα. Σε ποια γλώσσα μιλούσατε με τον βασιλιά; Μιλούσε τουρκικά και ελληνικά καμιά φορά, λίγες λέξεις.

Ο βασιλιάς τι έκανε ένα μήνα στο Καβούρι; Κάθε πρωί που πήγαινα το γάλα, έβλεπα που του έκαναν μασάζ. Μια μέρα, του βασιλέα ο οδηγός μού λέει: «Φεράτ, ο βασιλιάς δεν θα γυρίσει, πρέπει να του πάμε το γάλα στο Χίλτον». Περίπου δέκα φορές πήγα στο ξενοδοχείο Χίλτον.

Δηλαδή,παίρνατε το γάλα από το Καβούρι που ήταν η καμήλα και πηγαίνατε στο Χίλτον;

Και καθόμουν στο τραπέζι του βασιλιά. Τρώγαμε μαζί με τους άλλους ανθρώπους του βασιλιά, δεν με έβαζαν ξεχωριστά.

Ξαναπήγατε από τότε στην Αθήνα; Πήγα στο Δελφινάριο. Ανέβαινα με τα καμήλια πάνω στη σκηνή. Είχε 4 χιλιάδες κόσμο κάθε μέρα και κάθε Σάββατο και Κυριακή είχε δυο παραστάσεις. Εφτά μήνες έκατσα στην ΑΟ θήνα. Σαν αδελφό με είχανε. Δεν με χώρισαν καμιά φορά δηλαδή.

Πόσα χρόνια τώρα δεν έχετε καμήλια; Έχω καμήλα. Πήγα και αγόρασα από την Τουρκία μια καμήλα, αλλά από το τουρκικό τελωνείο δε με αφήσανε να τη φέρω στην Ελλάδα. Μετά τους πήγα χαρτιά, με αφήσανε οι Τούρκοι, αλλά με γύρισε πίσω το ελληνικό τελωνείο. Δυο φορές με γύρισαν πίσω, λέει «δεν κάνει».

Και πού είναι τώρα η καμήλα; Στην Ιψάλα. Εκεί την έχω. Πααίνω, κοιτάζω την καμήλα και γυρνάω, κοντά είναι. Κάθε μήνα πααίνω. Την πήρα από το πανηγύρι στο Αϊβαλί, ήταν πολλές καμήλες και αποφάσισα να αγοράσω μία. Και αφού δεν μπορείτε να τη φέρετε,γιατί δεν την πουλάτε;

Δεν πουλάω εγώ την καμήλα. Θα μείνει στην Ιψάλα και θα πηγαίνω να τη βλέπω. Δέκα χρονώ είναι. Τα καμήλια σαράντα χρόνια έδιναν ψωμί σε μένα, πώς να την πουλήσω;

Στην Τουρκία έχετε γνωστούς, έχετε συγγενείς;

Γνωστούς έχω, όταν πααίνω «καλώς ήρθες, καλώς σε βρήκα, πώς περνάς», λέω χίλιες φορές ευχαριστώ.


«Πίνω ούζο, δεν θα πάω στον Παράδεισο»

OΦεράτ δεν θέλει να μιλά πολύ για τα άλλα. Μόνο τα καμήλια τον ενδιαφέρουν. Οι φωτογραφίες τους είναι στο πορτοφόλι του. Παιδιά δεν έχει. «Δεν έκανε η γυναίκα αλλά ευτυχία μάς έδωσε ο Θεός». Ο Σαμί Καραμπουγιούκογλου, δημοσιογράφος στην ΕΡΑ, που ήταν μαζί μου σε όλη τη μεγάλη βόλτα στην Κομοτηνή, προσπαθεί να τον πείσει να μου μιλήσει για τη ζωή των παλιών μουσουλμάνων. Γι΄ αυτά που έζησε και γι΄ αυτά που τον εμπόδισαν να ζήσει. Μιλούν τουρκικά. Ο Φεράτ χαμογελά αλλά παραμένει μετρημένος. «Όλα καλά», λέει ξανά και ξανά. Είναι πια απόγευμα και φεύγουμε από το καφενείο. Οι γέροι έχουν αρχίσει να έρχονται. Οι χριστιανοί για τον καφέ, οι μουσουλμάνοι για το τσάι. Κάθονται δίπλα δίπλα, αλλά ποτέ στο ίδιο τραπέζι.

Πού γεννηθήκατε; Εδώ. Και ο πατέρας μου και η μάνα μου εδώ, ντόπιοι είμαστε. Στο τζαμί πηγαίνετε; Εγώ δεν πάω. Η γυναίκα πααίνει. Δεν κάνετε δηλαδή όσα λέει το Κοράνι… Πίνω ούζο. Αλλά όχι πολύ, δεν μεθάω. Και στο ραμαζάνι πίνετε ούζο; Όχι. Σαράντα μέρες δεν πίνω τίποτα, κρατάω. Προβλήματα έχετε με τους Έλληνες; Όχι. Πρωί πρωί έρχονται εδώ, με αγαπάνε. Δύσκολες μέρες έχετε περάσει; Μόνο το ΄89 που γίνανε επεισόδια και σπάσανε τις βιτρίνες. Τότε, σαράντα μέρες κατσαρόλα δεν έβαλα. Κοιμόμουν στον στάβλο με τα καμήλια και τα γελάδια.

Θα πάτε, λέτε, στον Παράδεισο; Ε, τώρα αυτό δεν το ξέρω. Αφού πίνω ούζο και δεν πάω στο τζαμί δεν ξέρω αν θα πάω στον Παράδεισο. Αλλά και να μην πάω, ευτυχισμένος είμαι. Γιατί νύχτα ήταν και ο Θεός την έκανε μέρα για μένα. Μου έδωσε ό,τι ζητούσα.