«Η θρησκεία φέρνει βία»

«Έσται ποτέ ότε συμφωνήσομεν αλλήλοις». Θα έλθει κάποτε καιρός που θα
συμφωνήσουμε μεταξύ μας, είπε ένας Τούρκος τον 14ο αιώνα στον (άγιο αργότερα)
Γρηγόριο Παλαμά, σημαντικότατο θεολόγο της εποχής του.

Όμως φαίνεται ότι δεν έχει έρθει ακόμη ο καιρός αυτός. Η πρόσφατη ομιλία του
Πάπα Βενέδικτου ΙΣΤ’ (που από σήμερα πραγματοποιεί επίσημη επίσκεψη στην
Τουρκία και στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως) άναψε νέες φωτιές. Και δεν
είναι τυχαίο ότι οι πρώτοι που αντέδρασαν ήταν οι Τούρκοι. «Έλεγε Ισλάμ και
εννοούσε Τουρκία», πιστεύει ο καθηγητής της Φιλοσοφίας των Θρησκειών Μάριος
Μπέγζος, θεωρώντας ότι πρόκειται και για δείγμα αρνητικής στάσης στο
ενδεχόμενο ένταξης της Τουρκίας στην Ευρώπη. «Ανέσυρε ένα θερμοπυρηνικό
κείμενο του Μεσαίωνα, ενώ μπορούσε να βρει κείμενο καταλαγής».

Υπάρχει όμως και η αντίθετη άποψη: «Η αλήθεια βρίσκεται στον αντίποδα
αυτών για τα οποία κατηγορείται», ισχυρίζεται ο καθηγητής Βυζαντινής Ιστορίας
Ευάγγελος Χρυσός. «Ήταν όμως ατυχής ο τρόπος που τα εξέφρασε. Ο στόχος του
Πάπα είναι να δώσει ουσιαστικό, επιστημονικό και πνευματικό περιεχόμενο στα
θέματα της πίστεως. Βλέπει να διώκεται η χριστιανική παράδοση από τον
μουσουλμανικό κόσμο. Θέλει να δώσει αυτοπεποίθηση στους χριστιανούς και
ανατρέχει στα κείμενα της γραμματείας ούτως ώστε να αποκατασταθεί η ισορροπία
επιχειρημάτων και εμπειριών», λέει. Και προσθέτει: «Έχει κι ένα δεύτερο
μέτωπο, εσωτερικό του δυτικού πολιτισμού, στο οποίο θέλει ο Πάπας να
απαντήσει. Πρόκειται γι’ αυτό που ονομάζει “κυριαρχία του ορθολογισμού”. Την
κυριαρχία του μυαλού, που θέτει τα θέματα της πίστεως εκτός λογικής στο
πλαίσιο του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Εδώ απαντά αναδεικνύοντας το απόσταγμα του
ελληνικού κλασικού λόγου ως έκφραση του Λόγου του Θεού. Με μια πολύ τολμηρή
για καθολικό θεολόγο υπέρβαση της λατινικής παράδοσης, ανάγει στην ομιλία του
τον ελληνικό Λόγο ως το θεμέλιο της χριστιανικής παράδοσης. Από αυτή την
άποψη, πρόκειται για το σημαντικότερο παπικό κείμενο των τελευταίων αιώνων!».

«Ο Πάπας κατατάσσει όλα τα χριστιανικά δόγματα σε εκείνες τις μορφές πίστης
που αναγνωρίζουν τη σχέση ορθού λόγου και πίστης, σε αντίθεση με το Ισλάμ που
δεν αναγνωρίζει μια τέτοια σχέση», λέει η επίκουρη καθηγήτρια Πολιτικής
Επιστήμης στο Πάντειο Βασιλική Γεωργιάδου. «Πρόσφατα διάβασα δηλώσεις του
καρδινάλιου Βάλτερ Κάστερ, επιτετραμμένου για θέματα διαλόγου των θρησκειών.
Είπε ότι “το Ισλάμ είναι μια άλλη κουλτούρα”, όχι υποδεέστερη, άλλη, που “δεν
έχει τα δυτικά στοιχεία της θρησκευτικής ελευθερίας, των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων, της ισότητας ανδρών και γυναικών και της διάκρισης πολιτικής και
θρησκείας”. Με αυτή την έννοια, ο διάλογος στο εσωτερικό των χριστιανικών
δογμάτων φαίνεται στο Βατικανό πιο εύκολος από τον διαθρησκειακό διάλογο».

Παρ’ όλα αυτά, το ευρωπαϊκό παρελθόν είναι γεμάτο ενδοχριστιανικές
συγκρούσεις. «Από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα οι συγκρούσεις ήταν σφοδρές και
κορυφώθηκαν με τον περίφημο πολιτιστικό αγώνα (kulturkampf) του Βίσμαρκ, όταν
η Γερμανική Αυτοκρατορία συγκρούστηκε με την Καθολική Εκκλησία», λέει η
Βασιλική Γεωργιάδου. «Αυτές οι συγκρούσεις είχαν πολιτικό διακύβευμα. Ποιος θα
έχει τον έλεγχο στην κριτική δομή των νέων εθνών – κρατών. Δύο μεγάλα πεδία
σύγκρουσης ήταν το οικογενειακό δίκαιο και η εκπαίδευση. Με τη θεσμοθέτηση του
πολιτικού γάμου (που στην Κεντρική Ευρώπη έγινε τον 19ο αιώνα, αντίθετα με την
Ελλάδα που έγινε το 1982) και τη δημιουργία του δημόσιου σχολείου, η Εκκλησία
έχασε πεδία επιρροής. Θα πρέπει, πάντως, να επισημάνουμε ότι οι θρησκείες,
ούτως ή άλλως, έχουν στοιχεία εγγενούς πολιτικής ουσίας. Όχι με την έννοια της
διαχείρισης, αλλά με την έννοια ότι σε πεδία όπως η αβεβαιότητα, τα αδιέξοδα
του βίου, η δικαιολόγηση του θανάτου, ο ανθρώπινος πόνος, ο λόγος της
διασταυρώνεται με τον πολιτικό λόγο. Η Καθολική Εκκλησία ειδικά έχει παράδοση
κοινωνικής διδασκαλίας».

Το μεγαλύτερο «σκάνδαλο»

«Ο Βενέδικτος υπήρξε το enfant terrible της θεολογίας και εξαιρετικά προοδευτικός», λέει ο βυζαντινολόγος Ευάγγελος Χρυσός, που τον γνώρισε προσωπικά όταν έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη Βόννη

«Αν κάτι προκάλεσε αλυσίδα από έριδες στη χριστιανική ιστορία, αυτό είναι το
βασικό δόγμα ότι “ο Θεός έγινε άνθρωπος”», λέει ο Ευάγγελος Χρυσός. «Είναι
κάτι το ακατανόητο. Οι Έλληνες το θεωρούσαν μωρία. Οι θεολόγοι προσπαθούσαν να
το εξηγήσουν, αλλά υπήρχαν αντιφάσεις. Έτσι προέκυψε ο Αρειανισμός, ο
Μονοφυσιτισμός, ακόμη και η Εικονομαχία. Είναι το μεγαλύτερο “σκάνδαλο” που
εισήγαγε ο χριστιανισμός. Στο βασικό αυτό θέμα το Ισλάμ ξεμπερδεύει λέγοντας:
ο Θεός είναι Θεός και ο Μωάμεθ Προφήτης».

«Αναζωπύρωση στο όνομα της παγκοσμιοποίησης»

«Κάθε νέα θρησκεία είναι αντίρρηση σε μια προγενέστερη θρησκεία. Το απόθεμα βίας που δημιουργείται κατά καιρούς εκρήγνυται», λέει ο καθηγητής της Φιλοσοφίας των Θρησκειών Μάριος Μπέγζος

«Όπου υπάρχει θρησκεία υπάρχει βία, γιατί υπάρχει κοινωνία», υποστηρίζει από
την πλευρά του ο Μάριος Μπέγζος. «Στις θρησκείες υπάρχει και το ερωτικό,
συμπαθητικό στοιχείο, υπάρχει όμως και η βία. Οι μονοθεϊστικές θρησκείες
βγήκαν η μία από το αυγό της άλλης. Από τον ιουδαϊσμό βγήκε ο χριστιανισμός
και από τον χριστιανισμό το Ισλάμ. Κάθε νέα θρησκεία είναι αντίρρηση σε μια
προγενέστερη θρησκεία. Το απόθεμα βίας που δημιουργείται κατά καιρούς
εκρήγνυται. Όταν το 1492 οι χριστιανοί θέλουν να αποκαθάρουν την Ισπανία,
διώχνουν τους μουσουλμάνους και θεσμοθετούν τους πρώτους ρατσιστικούς νόμους
κατά των Εβραίων. Το απόθεμα βίας είναι αποταμιευμένο ακόμα και στον πιο
ειρηνικό πιστό. Τώρα αναζωπυρώνεται η βία στο όνομα μιας παγκοσμιοποίησης, που
είναι δυτική υπόθεση».