Δρόμοι

Οι χωρικοί…

… στα παράλια της Κένυας δεν βρίσκουν ησυχία. Κλέφτες που δουλεύουν για
λογαριασμό δυτικών εμπόρων έργων τέχνης κλέβουν τα τελετουργικά τοτέμ τους.
Ανθρωπολόγοι ανακάλυψαν πως εκατοντάδες από αυτά έχουν καταλήξει στην Αμερική
και την Ευρώπη. Οι ανθρωπολόγοι Μόνικα Αντβάρντι και Λίντα Τζάιλς βρήκαν 400
τέτοια τοτέμ σε ιδιωτικές συλλογές και σε τουλάχιστον 19 αμερικανικά μουσεία.
Οι κλέφτες είναι φτωχοί χωρικοί που δελεάζονται από τις γενναιόδωρες προσφορές
των συλλεκτών για να ξεπουλήσουν τα ιερά και τα όσιά τους. Στους καταλόγους
των μουσείων, καθένα από αυτά τα τοτέμ τιμάται μέχρι και 5.000 δολάρια.

Ένα ταμπού…

… υπάρχει σε αυτά τα τοτέμ, που οι χωρικοί της Κένυας τα βάζουν στους τάφους
των προγόνων τους: απαγορεύεται να μετακινηθούν. «Είναι σαν να κλέβουμε και να
πουλάμε την ταφόπλακα ή τις στάχτες των προγόνων μας», λέει η Μόνικα
Αντβάρντι. «Τα πράγματα έγιναν πολύ άσχημα τώρα», λέει η Κάσε Καλούμι
Μουακίρου, χήρα, 86 ετών, που ζει σε ένα χωριό 60 χιλιόμετρα από την
πρωτεύουσα Μομπάσα. «Τα εγγόνια μου είναι συνέχεια άρρωστα, μου ψόφησαν 27
γελάδια κι όσο κι αν βρέχει, ποτέ δεν έχουμε καλή σοδειά». Πριν από δύο
χρόνια, κάποιοι έκλεψαν δύο τοτέμ που είχε βάλει ο σύζυγός της στους τάφους
των αδελφών του. «Κατέστρεψαν την ευτυχία μας, την προκοπή μας, το σπιτικό
μας. Είναι δολοφόνοι».

Η Καρίσα…

… Ντίσι Νγκόα ξόδεψε πέρυσι όλες τις οικονομίες της για να τιμήσει με
τέσσερα τοτέμ τα πνεύματα του πατέρα της, του παππού της και των θείων της.
«Άκουσα πως κάποιοι έρχονται απέξω και τα κλέβουν», λέει. «Φοβάμαι μη μου
πάρουν και τα δικά μου και μπούμε πάλι σε στενοχώριες». Για το εμπόριο των
τοτέμ δεν προβλέπεται από τον νόμο καμιά απαγόρευση. Επειδή δεν θεωρούνται
αρχαιότητες, δεν εμπίπτουν στη νομοθεσία που απαγορεύει το εμπόριο αρχαίων
έργων τέχνης. Οι ανθρωπολόγοι Αντβάρντι και Τζάιλς έχουν αρχίσει μια
εκστρατεία για τον επαναπατρισμό των τοτέμ που έχουν φυγαδευτεί στο εξωτερικό.
Ελπίζουν να πείσουν τους εφόρους των δυτικών μουσείων που τα παρουσιάζουν στις
συλλογές τους. Μπορεί στα μάτια του «ανεπτυγμένου» κόσμου να μην έχουν
ιδιαίτερη αξία, αφού ανήκουν σε έναν εξ ορισμού «κατώτερο» πολιτισμό, τον
αφρικανικό. Όμως, για τους Κενυάτες χωρικούς αυτά τα τοτέμ είναι πολύτιμα.

Σαν να έχουν…

… συμφωνήσει ανομολόγητα όλοι αυτοί οι χωρικοί – όπως άλλοι άνθρωποι στον
υπόλοιπο κόσμο έχουν συμφωνήσει γύρω από ένα «τίμιο ξύλο» – πως αυτά τα τοτέμ
είναι ό,τι έχουν πιο ιερό. Σε αυτά στρέφονται στους δύσκολους καιρούς, σε αυτά
βρίσκουν παρηγοριά. Ξύλο το ένα, ξύλο και το άλλο. Ευτελές υλικό. Όπως και το
κουβερτάκι που έδινε παρηγοριά στον Λάινους, για όσους θυμούνται τον «χάρτινο
χαρακτήρα» των κόμικς του μακαρίτη Σουλτς. Πόσοι από αυτούς που τον αγάπησαν
δεν θα εξεγείρονταν, αν τολμούσε ποτέ κανείς να του το πάρει;