Η ρουτίνα της παράδοσης

Από την παράσταση «Μύγα τσε – τσε» που παίζεται για δεύτερη χρονιά στο θέατρο «Πειραιώς 131»

Ένα ένδοξο είδος στην ελληνική ιστορία του θεάτρου είναι οι «διασκευές». Το
θέατρό μας από τα προεπαναστατικά χρόνια στις παροικίες αλλά και αργότερα,
πριν αρχίσει η συγκρότηση του σώματος της δραματουργίας μας, τράφηκε με
διασκευές από τις θεατρικές ευρωπαϊκές παραδόσεις. Κυρίως τις κωμικές. Στα
δράματα και στις αρχαιόθεμες ή ιστορικές τραγωδίες επικράτησε μια υφολογική
μίμηση. Έτσι έχουμε μια περίοδο που μιμείται τα σαιξπηρικά πρότυπα, τα
σιλερικά ή τα δράματα του ρομαντισμού με πατρόν τον Ουγκώ και άλλους. Ο
Μολιέρος και ο Γκολντόνι πάλι έγιναν αντικείμενο ελεύθερων μεταφράσεων ή
αποδόσεων, αλλά το κυρίαρχο ρεύμα ήταν οι τελείως ασύδοτες διασκευές κυρίως
μονοπράκτων κωμωδιών ιταλικών.

Επίσης γοητεία στους Έλληνες θεατρογράφους ασκούσαν οι γαλλικές φάρσες, τις
οποίες μιμούνταν ως πλοκή, αλλά μετέφεραν τα ήθη και τους χαρακτήρες στα καθ’
ημάς.

Τέτοια δείγματα στην ιστορία του θεάτρου μας πέρασαν και ως
αριστουργηματικά πρότυπα διασκευών. Του Κωνσταντίνου Οικονόμου εξ Οικονόμων,
του Ισίδωρου Σκυλίτζη, του Ραγκαβή, του Κοκκινάκη, διασκευές σε μολιερικά
πρωτότυπα.

Σήμερα η έρευνά μας έχει αναδείξει αυτόν τον δραματουργικό θησαυρό που
απόκειται στο Θεατρικό Μουσείο και σε άλλους αρχειακούς οργανισμούς σε
χειρόγραφα. Λείπει όμως ακόμη μια δραματολογική οπτική για να δείξει τις
απανωτές μεταγραφές, χρήσεις και μεταμορφώσεις πλοκών, θεμάτων και
συγκρούσεων. Υπάρχουν π.χ. δεκάδες χειρόγραφα με τον τίτλο «Δικηγορικά αστεία»
με παραλλαγές ενός πυρηνικού κωμικού και φαρσικού θέματος. Ευτύχησα να δω από
επαγγελματικότατα μπουλούκια με τον πόλεμο νούτικες κωμωδίες που έπαιζαν ο
Μυλωνάς, ο Χρέλιας, ο Πλατής και που τον κωμικό πυρήνα της πλοκής τον βρήκα
αργότερα ως μελετητής στα χειρόγραφα του Μουσείου που ταξινομούσα με
υποδείξεις του Γιάννη Σιδέρη.

Το εύρημα π.χ. του μολιερικού Ταρτούφου, όπου ο σύζυγος κρυμμένος κάτω
από το τραπέζι ακούει τον θεομπαίχτη να τα «ρίχνει» στη σύζυγο, είχε
μετατραπεί σε σύζυγο προσποιούμενο τον νεκρό στο νεκροκρέβατο που έπιανε στα
πράσα τη σύζυγο με τον κουμπάρο κ.τ.λ.!!

Έτσι μια έρευνα θα μπορούσε να διαπιστώσει την ποσοστή μεταμόρφωση ενός
κωμικού μοτίβου αποτελούν πολλές από τις κωμωδίες, ή τις φαρσοκωμωδίες κυρίως
μετά τον πόλεμο, του Σακελλάριου, του Τσιφόρου, του Φωτιάδη, του Ψαθά, του
Τζαβέλλα και άλλων. Π.χ. υπάρχει διασκευή «από το ιταλικόν πρωτότυπον» σε
μονόπρακτο χειρόγραφο πολύπρακτης κωμωδίας με τον τίτλο «Τα κίτρινα γάντια»
και στη συνέχεια κωμωδία πρωτότυπη και σενάριο της γνωστής ταινίας.
Αντιλαμβάνεστε λοιπόν ότι βρισκόμαστε στην καρδιά μιας γιγαντιαίας «αγοράς»
του σιναφιού, ένα συνεχές δούναι και λαβείν, χωρίς έγνοια για πνευματικά
δικαιώματα και κοπιράιτ. Έτσι για αιώνες λειτούργησε και το θέατρο (του
σαιξπηρικού «Άμλετ» προηγούνται τέσσερα ομόθεμα έργα) και η λαϊκή ζωγραφική
και χαρακτική και η αγιογραφία και, βέβαια, το τραγούδι για να αφήσω ως
αυτονόητες τις παραλλαγές των δημωδών ασμάτων και των παραμυθιών.

Όπως λοιπόν ακόμη και ο Ξενόπουλος (έχει εντοπιστεί το πρότυπο του «Πειρασμού»
σε γερμανική κωμωδία), ο Σακελλάριος, ο Τσιφόρος, τώρα το συγγραφικό ζεύγος
Ρέππας – Παπαθανασίου μάς έχει τα τελευταία χρόνια εφοδιάσει με ενδιαφέρουσες
ελεύθερες διασκευές ανάλογων φαρσικών έργων αγγλικών, τσέχικων κ.τ.λ.

Εγχείρημα καθ’ όλα νόμιμο. Οι συγγραφείς ομολογούν τις οφειλές τους,
αναλαμβάνουν δημόσια την ευθύνη του τολμήματος και το υπογράφουν φαρδιά –
πλατιά. Τη νομιμότητα του εγχειρήματος θα πρέπει να την εντάξουμε στην ιστορία
της συντεχνίας του θεάτρου, όπου κείμενα και υποκριτικοί κώδικες ακολουθούν
την ηθική μιας αλληλεγγύης του σιναφιού όπου μαστόροι και καλφάδες δανείζονται
μοτίβα, εργαλεία, τεχνικές, ευρήματα, αστεία, τύπους, ανακατώνοντας κάθε φορά
τη σκηνική τράπουλα, που όπως η τράπουλα έχει περιορισμένα χαρτιά και φιγούρες
και άπειρους συνδυασμούς.

Οι Ρέππας – Παπαθανασίου συνεχίζουν φέτος μια περυσινή τους διασκευή από έργο
των Κούνεϊ και Τσάπμαν. Οι Άγγλοι αυτοί κωμωδιογράφοι καλλιεργούν την ένδοξη
εξτραβαγκάντσα, τη θεότρελη φαρσοκωμωδία της αγγλοσαξονικής παράδοσης.

Οι ρυθμοί της, οι τύποι της, τα γλωσσικά της αστεία δεν μεταφέρονται,
δεν μεταφράζονται και αν συνέβαινε, δεν θα είχαν ανταπόκριση σ’ ένα άλλο
κοινό, το νότιο δικό μας π.χ.

Ποιος Έλληνας, έστω ιδιοφυής κωμικός, θα μπορούσε να μιμηθεί και να
αναπαραγάγει το ύφος του Τσάπλιν, του Μπάστερ Κίτον ή του Γούντι Άλεν;

Την ίντριγκα, την πλοκή, όμως, ναι!!

Η ελληνική συγγραφική δυάδα κρατάει τον αγγλικό καμβά (και επιμένω στη λέξη
γιατί είναι εργαλείο κατανόησης ήδη από την Κομέντια ντελ Άρτε) και κεντάει
εκεί πάνω ελληνικούς ρυθμούς, αστεία, τύπους, ατμόσφαιρα, ήθη. Αφιερώνουν
μάλιστα τη διασκευή τους στον Σακελλάριο και τον Ασημακόπουλο που μαζί με
άλλους άξιους δημιούργησαν τη στέρεη, ακόμη ανθεκτική, μεταπολεμική
φαρσοκωμωδία.

Τηλεοπτικό σύνδρομο και… τερτίπια

Είδα φέτος την παράσταση «Μύγα τσε – τσε» και είναι φυσικό να έχει υποστεί τη
χαλάρωση λόγω παρατεταμένης τριβής, μεσολαβούντος και του ρεπό του θέρους.
Έτσι είχαν ξεχειλώσει κάπως οι ρυθμοί και οι ηθοποιοί αποκτώντας άνεση έχουν
φορτώσει με προσκτίσματα τους αρχικούς τύπους, με προσθήκες, αυτοσχεδιαστικά
νούμερα κ.τ.λ. Κι αυτά νόμιμα, στην παράδοση της λαϊκής φάρσας και εύκολα
προσλήψιμα από το κοινό. Εγώ πάντως έχω να παρατηρήσω πως συντρέχει και το
τηλεοπτικό σύνδρομο. Οι περισσότεροι ηθοποιοί του θιάσου – αξιόλογοι χωρίς
αμφιβολία – θητεύουν και στη λαϊκότητα των μοτίβων των σίριαλ. Και είναι
γνωστό πως ο τηλεοπτικός υποκριτικός κώδικας διαφέρει από τον θεατρικό που
σπάνια είναι μετωπικός, πλην του επιθεωρησιακού. Δεν έλειπαν ως εκ τούτου και
τα τηλεοπτικά τερτίπια, τα οποία όμως πιάνει στον αέρα το ενήμερο κοινό αλλά
και το μη κοινό.

Μέσα στο τυπικά μεγαλοαστικό (και ως γούστο) σκηνικό του Δαγκλίδη, τα σύγχρονα
κοστούμια της Σιούπη και τους πάντα εύστοχους φωτισμούς του Παυλόπουλου, ο
Αλέξανδρος Αντωνόπουλος κρατάει σαφώς το μέτρο, παίζει σωστά, χωρίς υπερβολές,
παράγοντας ευφορία και γνήσια κωμικότητα.

Η Υρώ Μανέ παίζει με τη μανιέρα της, γερή και αναγνωρίσιμη, αλλά στηρίζεται σε
στερεότυπα και ευκολίες. Ο Τάσος Χαλκιάς ελέγχει τα μέσα του αλλά ο τύπος που
υποδύεται είναι ο πλέον εξωφρενικός και δύσκολα τιθασεύεται. Οι κυρίες Δέλιου,
Κωνσταντίνου, Μηλιαράκη, Στογιάννη προσπαθούν να βρουν το μέτρο, όχι πάντα με
επιτυχία. Ο Γιάννης Μάνιος υπερβολικός. Ο Γιάννης Τσιμιτσέλης μεταφέρει στη
σκηνή έναν μπλαζέ νυσταγμένο νεαρό της τηλεοπτικής ρουτίνας που όμως φαίνεται
να γοητεύει νεαρά άτομα προεφηβικής και επιφηβικής ηλικίας.

INFO

«Μύγα τσε – τσε» στο θέατρο «Πειραιώς 131» (Πειραιώς 131, Γκάζι. Τηλ. 210.34.50922)