Από την πεζότητα στην ποίηση

Χάρης Καμπουρίδης

Δεν υπάρχει ίσως άλλο πιο μυστήριο καλλιτεχνικό κίνημα, από τον ρεαλισμό. Την
πραγματικότητα όπως την αισθανόμαστε λέει ότι ψάχνει, την υποκειμενικότητα,
τον ρομαντισμό όσο και το αντίθετό του, τον κλασικισμό, καταθέτει όταν ο
ζωγράφος ξεκινά να αποδώσει «χωρίς συναισθηματισμούς» την ωμή εμπειρία αλλά
πέφτει ο ίδιος στην κινούμενη άμμο και στο τέλος μας δείχνει το προσωπικό του
σημείο θέασης και συγκίνησης, μαζί με τις διαδρομές της ψυχής και του νου που
επιστρατεύτηκαν για το «ρεαλιστικό» ταξίδι.

Αναφερόμαστε βέβαια στον κριτικό ρεαλισμό, αυτόν που έχει προπάτορα τον
Ντομιέ, γονείς τους Γερμανούς της «Νέας Πραγματικότητας» στον Μεσοπόλεμο και
ιδεολογικό αρχηγό τον Μπέρτολτ Μπρεχτ με τις θεωρίες του για
«αποστασιοποίηση». Στην Ελλάδα, η μαρξιστική αυτή άρνηση της κατεστημένης
αστικής ευτυχίας δεν είχε και τόσο υψηλές στιγμές, αφού μόλις στη δεκαετία του
1970 – επί δικτατορίας – έδειξε τις δυνατότητές της και μάλιστα σε διεθνή
συγχρονισμό, πριν ακόμα και από τις περίφημες μουσειακές εκθέσεις Realism Now
στη Ν. Υόρκη και Befragung der Realitaet στη Dokumenta του Κάσελ.

Στις ρίζες του, η κοινωνικά ανήσυχη δεκαετία του 1960, που άλλωστε έδωσε και
τον γαλλικό Μάη του 1968.

Στην επιφάνεια των έργων σκηνές που θύμιζαν υπερφωτισμένες φωτογραφίες από
πολιτικές διαδηλώσεις και σελίδες από διαφημίσεις καταναλωτικών προϊόντων, σαν
η ζωγραφική να έπρεπε να παραχωρήσει τη θέση της στην προπαγάνδα διότι «το
θέμα τώρα είναι το τι λες» – Μ. Αναγνωστάκης – και η στράτευση η καταξίωση του
καλλιτέχνη.

Η περίπτωση του Δήμου Σκουλάκη είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές σ’
αυτήν την εικαστική περιοχή, όχι από τις γνωστότερες αρχικά, αλλά πολύ έγκυρη
κατόπιν. Ήταν από τους πρώτους που αντικατέστησε τις πολύχρωμες εφηβικές
ποιητικές εικόνες με αστυνομικούς που έδερναν φοιτητές, αλλά και ίσως ο πρώτος
που «ζήτησε συγγνώμη» για την αδιέξοδη εκλογίκευση των καλλιτεχνικών
συναισθημάτων, καταθέτοντας μερικές λαμπρές ενότητες έργων, ποιήματα
εξομολόγησης και συναισθηματικής μεταστροφής, τα «Πρόσωπα» το 1985-6, τον
«Υπόγειο», τον «Γ. Τσαρούχη στο Καφενείο Νέον» κ.ά. Σ’ αυτή την καλλιτεχνική
περιπέτεια, που μετέτρεψε την πολιτική κριτική σε συγκινησιακή μέθεξη,
συντέλεσαν οι ειδικές εμπειρίες του ζωγράφου: η στράτευση στην αριστερά –
δημοσιογραφία, πολιτική – νωρίς, η περιπλάνηση εκτός Ελλάδος στη δικτατορία, η
επίδοση στην πολιτική γελοιογραφία – εικαστική «εφαρμοσμένη» τέχνη, πολύ
χαρακτηριστική των ρεαλιστών παγκοσμίως – ο αλκοολισμός και η θεραπευτική
επανένταξη που είχε ως αποτέλεσμα εκείνη τη διαπεραστική ζωγραφική, γύρω στα
1985-95, με τα ‘οργωμένα’ πρόσωπα που μοιάζουν να βγαίνουν από τη βαθιά λήθη,
σαν αυτά που συναντά ο ομηρικός Οδυσσέας στον Άδη.

Η αναδρομική λοιπόν του Σκουλάκη που τώρα αντικρύζουμε στο Μουσείο Φρισύρα
είναι μια εύστοχη μουσειακή επιλογή, μας δείχνει την καλλιτεχνική πορεία 50
ετών ενός σημαντικού καλλιτέχνη, και ταιριάζει – ας το πω – με το
εκλογικό-πολιτικό κλίμα των ημερών. Η γενικότερη μουσειολογική φροντίδα –
επιλογή έργων και ντοκουμέντων, καταμερισμός ανά περιόδους, επικοινωνιακή
ανάρτηση και έκδοση καταλόγου – έγινε από το προσωπικό του μουσείου με
επικεφαλής την κ. Μάρθα Χαλικιά, καταλαμβάνοντας και τα δύο κτίρια του
μουσείου.

Στις προεκτάσεις κάθε έκθεσης ωστόσο, πέρα από τον καλλιτέχνη, στο
βλέμμα και στην ψυχή μας μένει και η «γεύση» των εποχών όπου έδρασε. Η
αναδρομική του Σκουλάκη συνδυάζεται ως ερέθισμα με τις ευρύτερες αναδρομές
στην πολιτικοποιημένη δεκαετία του 1970 που εφέτος έγιναν αφενός από το Εθνικό
Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και από την «Πάτρα-Πολιτιστική Πρωτεύουσα». Τα
εικαστικά έργα ξανάρθαν μεν στο φως, αλλά οι ιστορικές ερμηνείες ήταν
απελπιστικά περιορισμένες σε αγιοποίηση των πρωταγωνιστών καλλιτεχνών. Χάνουμε
έτσι πολύ απ’ το περιεχόμενο, ιδίως την άνοδο και την πτώση του φαινομένου
πολιτική στράτευση, που χαρακτηρίζει καταλυτικά τις δεκαετίες 1960 έως και
1990.

INFO

Δημοσθένης Σκουλάκης, «Ταξίδι στο κέντρο του Εγώ», αναδρομική ζωγραφικής 50
ετών, Μουσείο Φρισύρα (Μονής Αστερίου 3), μέχρι 31 Δεκεμβρίου.