ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το πιο χρήσιμο εμπόρευμα

Αφορμή για το σημερινό σημείωμα στάθηκε η αυγουστιάτικη αθρόα σύλληψη
«τρομοκρατών» στη Μ. Βρετανία. Αυτοί οι «τρομοκράτες» και, προφανώς, κατά τους
ισχυρισμούς της βρετανικής αστυνομίας, και άλλοι – να έχουμε να συλλάβουμε
όταν μας ξαναχρειαστεί! – θα ανατίναζαν εν πτήσει αεροπλάνα με προορισμό τις
ΗΠΑ. Ακολούθησε η γνωστή αναστάτωση των πτήσεων και των αεροδρομίων και η
απίστευτη ταλαιπωρία των επιβατών – για την ασφάλειά τους, βέβαια.

Τα «μέτρα» για την ασφάλεια των επιβατών ίσχυσαν για μερικές ημέρες από όσο
κατάλαβα· δεν γνωρίζω όμως αν υπήρξε επίσημη λήξη των περιορισμών και γι’ αυτό
με κατατρώγει η απορία αν στα αεροπορικά ταξίδια μου μπορώ να έχω μαζί μου την
οδοντόκρεμά μου!

Αν μπορώ, σημαίνει ότι δεν κινδυνεύω από τρομοκρατική επίθεση εν πτήσει;

Μπορεί όλα αυτά να λέγονται ως αστεία ειρωνεία και να δείχνουν τις γελοιότητες
των «μέτρων», το ίδιο το πράγμα όμως ούτε αστείο, ούτε γελοίο είναι· δεν εννοώ
την τρομοκρατία, εννοώ τις ιδεολογικές χρήσεις της. Δεν θα συζητήσω, δηλαδή,
αν οι συλληφθέντες στη Μ. Βρετανία ήταν τρομοκράτες ή όχι, ούτε αν θα
ανατίναζαν αεροπλάνα στον αέρα· δεν θα συζητήσω καν το ζήτημα Τρομοκρατία, την
έκτασή της, τις μορφές της, τους παράγοντες που τη γεννούν, τους γεννήτορές
της και τόσα άλλα· κυρίως, γιατί, όπως είπα, θέμα μου είναι οι ιδεολογικές
χρήσεις της.

Με δυο λόγια, θέμα του σημερινού σημειώματος είναι η κατατρομοκράτηση που
ασκείται με αφορμή την τρομοκρατία. Ο τίτλος παραπέμπει σε κάτι συγκεκριμένο:
μερικές σκέψεις για τις χρήσεις της τρομοκρατίας ως εμπορεύματος και η ένταξή
της στις διαδικασίες της σύγχρονης καπιταλιστικής αγοράς. Η ανάλυση της
ιστορικής πορείας των λειτουργιών της καπιταλιστικής αγοράς από τον 16ο αιώνα
έως σήμερα, θα μας έδειχνε το πλήθος των μεταμορφώσεων που το ίδιο το
καπιταλιστικό σύστημα έχει επιτύχει για τον εαυτό του.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία αυτών των μεταμορφώσεων, που εξασφάλισε
μάλιστα – και εξασφαλίζει – τη συντήρηση και, κατά μεγάλες περιόδους, την
αύξηση της ισχύος του, είναι η διάθεση στην αγορά νέων εμπορευμάτων· η
διεύρυνση μ’ άλλα λόγια της εμπορευματοποίησης· αυτή πάλι έχει, στο πέρασμα
του χρόνου, αποδειχτεί ανεξάντλητη, καθώς ο καπιταλισμός παράγει διαρκώς τα
τεχνικά μέσα για την παραγωγή νέων εμπορευμάτων.

Είναι κάμποσα χρόνια που είχα σημειώσει σε αυτήν εδώ τη θέση ότι οδεύουμε
ολοταχώς προς την εμπορευματοποίηση της σκέψης· είχα δηλαδή διατυπώσει
τον φόβο ότι η σκέψη μας θα ποδηγετείται με τέτοιον τρόπο και σε τέτοια
έκταση, ώστε να καταλήξουμε σε κοινωνίες αφασίας και εξουθένωσης.

Η αφασία και η εξουθένωση της κοινωνίας είναι ακόμη πολύ περιορισμένη· υπάρχει
όμως. Δεν θέλω να σημειώσω κάτι άλλο γι’ αυτό τώρα, παρά μόνον ότι οι
κοινωνίες ασφαλώς θα αντιδράσουν και μάλιστα πολύ σκληρά· ο φόβος μου είναι
ότι το χρονικό σημείο της αντίδρασης μοιάζει απομακρυσμένο – ο καπιταλισμός
διαθέτει ακόμη πολλά «όπλα».

Τοποθέτησα, λοιπόν, τη σκέψη στην κατηγορία των πραγμάτων που μπορεί να
μετατραπούν σε εμπόρευμα· αντικείμενο αγοραπωλησίας δηλαδή με καπιταλιστικούς
όρους. Η διαδικασία της μετατροπής της σκέψης σε χρήσιμο εμπόρευμα στην
υπηρεσία του καπιταλισμού υπήρξε περίπλοκη και μακροχρόνια, καθώς μεσολαβούσε
ισχυρό εμπόδιο: κάποιο είδος εμπορευματοποίησης της σκέψης είχε επιτύχει από
τα πολύ αρχαία χρόνια η Εκκλησία· η θρησκεία αν προτιμούμε. Αυτό ήταν μεγάλη
εξουσία και ο καπιταλισμός όφειλε να την εξουδετερώσει: από τα πρώτα βήματά
του επιχείρησε και επέτυχε την απαλλαγή του ανθρώπου από τον φόβο του ουρανού·
κάτι που σήμαινε ήττα της Εκκλησίας και συμπόρευσή της με το καπιταλιστικό
κράτος· στην υπηρεσία του ουσιαστικά.

Κατά τα τελευταία χρόνια, η τρομοκρατία είναι η πιο στέρεη βάση για
ιδεολογικές χρήσεις και για εκμετάλλευση της σκέψης μας ως εμπορεύματος. Πέντε
χρόνια μετά την επίθεση τρομοκρατών στους δίδυμους πύργους, σε όλες τις
τηλεοράσεις του κόσμου οι πύργοι καταρρέουν εκατοντάδες φορές την ημέρα.

Όπως είναι γνωστό, το εμπόρευμα είναι χρήσιμο γιατί παράγει κέρδος και αυτό
προσφέρει πλούτο και δύναμη· το εμπόρευμα – σκέψη συμβαίνει να έχει επιπλέον
και πολύ μικρό κόστος: χωρίς μεταφορική δαπάνη, χωρίς χρήση αποθηκευτικών
χώρων, χωρίς απώλειες· όλα αυτά τα διασφαλίζει το ηλεκτρονικό μέσο
επικοινωνίας. Πρόκειται για πολύ αποδοτικό εμπόρευμα σε πλούτο και, κυρίως, σε
ισχύ.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.