Δρόμοι

H γυναίκα…

… περπατάει σε ένα λιβάδι, σε ένα λόφο, μπροστά από έναν γκρίζο ουρανό που
είναι φορτωμένος βροχή. Το ένα της στήθος είναι γυμνό. Κοιτάζει ψηλά και
βαδίζει λικνιστά. Είναι η εικόνα της Μαρίνας Αμπράμοβιτς που προβάλλεται πάνω
σε μια οθόνη. Κι άλλες γυναίκες, ντυμένες με τη σερβική φορεσιά σαν κι αυτήν,
τρέχουν στον λόφο κάτω από τη βροχή. Σηκώνουν ρυθμικά τα φουστάνια και
δείχνουν το εφηβαίο. Το βίντεο αποτελεί μέρος μιας έκθεσης της Σέρβας
καλλιτέχνιδας που επιγράφεται «Βαλκανικό έπος».

H Αμπράμοβιτς…

… είναι από τις καλλιτέχνιδες που δουλεύουν με το σώμα. Το 1974, σε μια άλλη
παράσταση, είχε καθήσει δίπλα σε ένα τραπέζι, προσφέροντας το σώμα της στους
θεατές για να το κάνουν ό,τι ήθελαν με διάφορα αντικείμενα που βρίσκονταν πάνω
σε εκείνο το τραπέζι: ένα πριόνι, ένα πιρούνι, ένα δικράνι, ένα τσεκούρι, ένα
καγιόν, ένα μπουκάλι άρωμα, ένα κερί, μια σακοράφα, μαχαίρια, σπίρτα, ψαλίδια,
μέλι, σταφύλια. Στο τέλος, η Μαρίνα απομένει ολόγυμνη. Οι θεατές τής έχουν
ξεσκίσει τα ρούχα κι έχουν χρησιμοποιήσει στο σώμα της όλα τα αντικείμενα που
βρίσκονταν πάνω στο τραπέζι για να την πληγώσουν, να τη στολίσουν, να τη
χρωματίσουν. Ένας από τους θεατές, μάλιστα, της βάζει στον κρόταφο ένα
πιστόλι. Μονάχα ύστερα από έξι ώρες, όταν πια οι ψυχραιμότεροι από τους θεατές
αρχίζουν να ανησυχούν και αποφασίζουν να επέμβουν, αυτή η παράσταση παίρνει
τέλος. H καλλιτέχνις έχει καταφέρει να διεγείρει τα επιθετικά ένστικτα των
θεατών, την κρυφή βιαιότητά τους, τις σεξουαλικές επιθυμίες τους, τον φόβο,
την ενοχή. Το σώμα της λειτούργησε σαν καταλύτης.

Το σώμα…

… είναι γλώσσα, τρόπος έκφρασης. Από τον εικοστό αιώνα, η εικόνα του σώματος
γίνεται επιβλητική χάρη στη φωτογραφία, το σινεμά και κατόπιν την τηλεόραση. Ο
πόλεμος είναι ίσως ο πιο εντυπωσιακός τρόπος επίδειξης του σώματος, όπως
έδειξε η Μαρίνα Αμπράμοβιτς με την τέχνη της – που αιωρείται ανάμεσα στον
έρωτα και τον θάνατο – και όπως έγραψε ο Τζιοβάνι ντε Λούκα στο βιβλίο του «Το
σώμα του σκοτωμένου εχθρού»: τα σώματα των σκοτωμένων στρατιωτών μοιάζουν
«σώματα με πόζα, σκηνοθετημένα, εκτεθειμένα στο φως για να απαθανατιστούν σε
μια φωτογραφία».

Ο Ρόμπερτ Φισκ…

… έγραψε: «Στο τέλος της περασμένης εβδομάδας, πολλοί κάτοικοι της Βηρυτού
δάκρυσαν μπροστά στη φωτογραφία ενός μικρού κοριτσιού, τσακισμένου σαν
λουλούδι σε ένα χωράφι του Τερ Χάρφα, με τα πόδια λυγισμένα, το χέρι πάνω στη
γαλάζια πιτζάμα, τα μάτια, ανάμεσα από τα μακριά μεταξένια μαλλιά, κλειστά,
γυρισμένα μακριά από τη φωτογραφική μηχανή. Ήταν άλλος ένας “τρομοκρατικός”
στόχος για το Ισραήλ. Και πολλοί, ανάμεσά τους και εγώ, είδαμε μια τρομακτική
ομοιότητα ανάμεσα σε αυτή τη φωτογραφία με τη φωτογραφία ενός κοριτσιού από
την Πολωνία, που κειτόταν σκοτωμένο σε ένα χωράφι, δίπλα στην αδελφή του που
έκλαιγε, το 1939». Το σώμα ενός ακόμη σκοτωμένου εχθρού.