H στολή της ψυχής

H Ρούλα Πατεράκη στον «Φιλόσοφο» του Γιάννη Πάνου

Μετά τη θλιβερή εμπειρία της μεταμοντέρνας σαλάτας βλήτων και τσουκνίδας του
Τόμας Οστερμάγιερ με το «Όνειρο μεσοκαλοκαιριάτικης νύχτας» που πουλήθηκε και
πληρώθηκε ως Σαίξπηρ, όπου ένας ολόκληρος θίασος επί δυόμισι ώρες
συναγωνιζόταν ποιος από όλους μισούσε περισσότερο τον λόγο, μετά το εξαίσιο
λουτρό εύφορης γλώσσας και τίμιας υποκριτικής με την «Τέλεια Στρατηγική» του
Μαριβό που μας χάρισε ο Νίκος Χατζόπουλος, ιδού άλλο ένα καθαρτήριο λουτρό
γλωσσικής χλιδής από τη Ρούλα Πατεράκη με τον ροΐδειο λόγο του μακαρίτη
συντρόφου της και σπουδαίου πεζογράφου-στοχαστή Γιάννη Πάνου. H Πατεράκη τα
τελευταία χρόνια μάς έχει δωρίσει αξέχαστες στιγμές ερμηνεύοντας κείμενα
λογοτεχνικά και θεατρικά που αποθεώνουν τον Λόγο και το όχημά του, τη Γλώσσα.
Μαρσέλ Προυστ, Κρίστα Βολφ, Τόμας Μπερνχάρντ, Σάρα Κέιν.

Εγώ προσωπικά (κι ας μού επιτραπεί αυτή η νύξη) εισπράττω αυτά τα
σκηνικά διαβήματα της Πατεράκη ως πράξεις εκδίκησης σ’ ό,τι σήμερα διεθνώς
αποπειράται να καταδολιεύσει τον λόγο, τη μουσική της γλώσσας και την
εσωτερική σχέση που συνδέει άρρηκτα τα άυλα πνευματικά γεννήματα με την υλική
τους δορά. Ο Πάνου το συμπυκνώνει αυτό στον «Φιλόσοφό του» χαρακτηρίζοντάς το
με το διώνυμο «ένδυμα του λόγου», γιατί όχι «Στολή της ψυχής». H Πατεράκη
επιλέγει δύσκολα κείμενα, όπου η γλώσσα λειτουργεί ως φενάκη, ως παγίδα, ως
δίχτυ, ως φάρμακο και φαρμάκι, ως ξόρκι και ως κλίμαξ οδηγούσα από το τόδε τι
στο επέκεινα, από την αριστοτελική ενθαδικότητα, το πραγματικά υπάρχον, το
όντως ον στον κόσμο των νοητών.

Και αυτό το βρήκε (και πιστεύω ύστερα από πόνο και προσωπικές αναστολές και
παλινδρομήσεις) στο έργο του ταλαντούχου ανθρώπου που αγάπησε παράφορα.
Υπηρετώντας σε άλλης τάξεως κριτικό μετερίζι δεν μπορούσα, οικειοποιούμενος
τομείς ευθύνης άλλων, να διατυπώσω τη γνώμη μου ιδιαίτερα με το επιθανάτιο
αριστούργημα του Γιάννη Πάνου «Ιστορία των μεταμορφώσεων». Τώρα που ένα
αυτόνομο κεφάλαιο αυτού του σπονδυλωτού μυθιστορήματος έγινε σκηνική
παρτιτούρα νομιμοποιούμαι, νομίζω, να μιλήσω τουλάχιστον γι’ αυτό το
απόσπασμα.

Ο Βιντγκενστάιν τελειώνει το τρομερό του «Τρακτάτους» με την πρόταση:
«Για ό,τι δεν μπορώ να μιλώ, σωπαίνω». Από την άλλη, ο κατ’ εξοχήν φιλόσοφος
γλώσσας ο Χάιντεγκερ χαρακτηρίζει τη γλώσσα «Το σπίτι του ανθρώπου», το
ενδιαίτημα, κάτι σαν το ηρακλείτειο Ήθος.

Ο Πάνου αφηγείται την ανθρώπινη περιπέτεια ως ένα μεταπτωτικό παιχνίδι, μια
συνεχή μεταμορφωτική διαδικασία που μόνο στη γλώσσα και διά της γλώσσας
φανερώνεται.

Στο κεφάλαιο του μυθιστορήματός του που επιγράφεται «Ο Φιλόσοφος» δεν κρύβεται
το πρόσωπο που είναι ο φορέας της ιστορίας και χρήστης της γλώσσας. Ο
εκλεκτικιστής Βυζαντινός φιλόσοφος Μιχαήλ Ψελλός, ο εκπρόσωπος της Βυζαντινής
Αναγέννησης. Ρήτορας, πολιτικός, θεολόγος, μαθηματικός, φυσικός,
αριστοτελικός, πλατωνικός, νεοπλατωνικός, οπαδός αιρέσεων και συνάμα πειθήνιος
αυλικός και διπλωμάτης ολκής, αντιφατικός όσο και οι ανάλογοι αναγεννησιακοί
και διαφωτιστές της Δύσης, ο Μακιαβέλι, ο Βολταίρος, ο Μοντεσκιέ, ο Ντιντερό.
Αν δεν ήταν παρεξηγημένος ο όρος θα τον χαρακτήριζα εκπρόσωπο της Τρίτης
Σοφιστικής με το περιεχόμενο της έννοιας πανεπιστήμονας. Άρα διανοούμενος με
κύριο εργαλείο τη γλώσσα. Ο Πάνου τον παρουσιάζει, αντλώντας από ασφαλείς
πηγές αλλά και τα έργα του, ως ένα παιδί φανατικό για γράμματα, φιλόδοξο,
τολμηρό και συχνά αδίστακτο, που υποκύπτει στους πειρασμούς της εξουσίας και
την υπηρετεί αλλάζοντας συνεχώς προσωπεία, προσποιούμενος κάθε φορά τον
δουλικό υπήκοο και διαθέτοντας τον εαυτό του ως πρόθυμο υπηρέτη των ηγεμόνων,
ηγεμόνων που σκευωρούν, δολοφονούν τους προστάτες τους, τυφλώνουν τους
αντιπάλους τους, εξορίζουν τις συζύγους τους, προδίδουν τους φίλους, εκβιάζουν
το ιερατείο και εξαρτώνται απ’ αυτό.

Ο αντιήρωας του Πάνου, ο Ψελλός, ήτοι ο διανοούμενος παρά τη εξουσία
παντός καιρού, ο καιροσκόπος, ο υπονομευτής, ο χειροκροτητής και ο χλευαστής
των αρχόντων όταν πίπτουν, έχει ως μόνο όργανο άσκησης εξουσίας, κολακείας και
συνωμοσίας τη γλώσσα. Έχει ασκήσει τη φυσική του ευφράδεια, έχει καλλιεργήσει
τη σοφιστική του δεινότητα σε υπέρτατο βαθμό θέτοντας τα πάντα στη διάθεση και
στη διάκριση και στην όρεξη των δυνατών. Ικανός να συντάσσει φιλιππικούς
εναντίον εχθρών και την άλλη στιγμή να εκφωνεί στον τάφο τους γλοιώδεις
επικήδειους ύμνους, αρκεί να αλλάξει η διάθεση του αυθέντη και κυρίου.

Παρηγορητής των δυστυχών για να τους αποκοιμίζει και να στομώνει την οργή τους
για εκδίκηση, συκοφάντης με απειρία επιχειρημάτων και πλαστών μαρτυριών για να
εξουθενώσει ενοχλητικούς δελφίνους. H γλώσσα είναι για τον Πάνου σειρά
προσωπείων που επιστρατεύονται για να καλύπτουν τα ένοχα πρόσωπα, αλλά συνάμα
και καθαρτήριο πυρ, λουτρό και συχνά πολιορκητικός κριός που εκπορθεί και
αλώνει τα κάστρα της κολακείας, της απάτης, της ματαιοδοξίας, του ψεύδους και
των ψευδαισθήσεων. H γλώσσα, όπως ο θεός που έχει το ιερό του στους Δελφούς
«σημαίνει», επειδή η «φύσις (και οι άνθρωποι ως προϊόντα της) φιλεί
κρύπτεσθαι». H γλώσσα είναι τα επανωτά παραπετάσματα πίσω από τα οποία
κρύβεται κάθε φορά καταφεύγοντας ο φυσικός άνθρωπος. Το «παλτό» του Γκόγκολ,
από το οποίο όλοι καταγόμαστε, όπως δήλωνε ο Ντοστογιέφσκι.

Αν ο πολιτισμός είναι το σπίτι του φυσικού, γυμνού πιθήκου, τότε πολιτισμός
είναι η γλώσσα, και χωρίς γλώσσα ο άνθρωπος είναι άστεγος και άφωνος.
Πολιτισμός είναι οι λέξεις μας και ΜΟΝΟ!

Κι αν η γλώσσα που δεν έχει κόκαλα, κόκαλα τσακίζει, αν ο κάθε Ψελλός
τη χρησιμοποιεί σαν μυστρί ή σαν λοστό ή σαν μπομπάρδα, η γλώσσα φτιάχνει
«ανώγια και κατώγια». Σαν το προμηθεϊκό πυρ, σαν τον Φαέθοντα καίει και ψύχει,
φουσκώνει τους σπόρους και σαπίζει τους καρπούς.

Όταν ο Ψελλός του Πάνου πριν αναχωρήσει για την Σιωπή μάς υποβάλλει την
αυθεντική του περσόνα, του ποιητή, εννοεί πως κάθε άνθρωπος που αρθρώνει λόγο
οικοδομεί το προσωπικό του γλωσσικό σπίτι και κατά το μέτρο της μαστορικής του
είναι ο δημιουργός εκ του μηδενός. Όπως έλεγε ο Νίκος Καρούζος: «Έγραψα
ποίηση, δηλαδή συνεργάστηκα με το Μηδέν».

Αυτοσαρκασμός και αυτοταπείνωση

H Ρούλα Πατεράκη με τη γενική εικαστική φροντίδα του Άγγελου Μέντη και
συμβοηθούς στην παρουσίαση της ερμηνείας της μια χαρισματική ομάδα φίλων,
τίμησε τον λόγο του Γιάννη Πάνου σαν Πηνελόπη υφαίνοντας και ξηλώνοντας τον
λαβυρινθώδη περίτεχνο τάπητα της γλώσσας του. «Διάβασε» το κείμενο μουσικά, με
κρεσέντι και ντιμινουέντι, με αλλαγές κλειδιού, με σημαίνουσες σιωπές, με οργή
ψυχής, ευφράδεια, ειρωνεία και συχνά αυτοσαρκασμό και αυτοταπείνωση. Και η
γλώσσα του Πάνου φέρει όλα αυτά. Οι λέξεις μεταφέρουν φορτία ηλεκτρισμένης
ιστορίας, τραύματα, ναρκοπέδια και σπαρμένα ειρηνικά χωράφια.

H Ρούλα Πατεράκη επανέφερε το θέατρο στην πηγή του, τον λόγο, που όταν
χρειαστεί είναι χειρονομημένος, σωματικός αλλά ποτέ ούτε ασώματος ούτε βωβός.