TPITH AΠOΨH Πέντε λεπτά προσοχής

Είναι γνωστό ότι το τηλεχειριστήριο αποτελεί στις μέρες μας το βασικό εργαλείο
στην επιλογή των τηλεοπτικών προγραμμάτων και πλοηγό της σύγχρονης τηλεοπτικής
συμπεριφοράς μας. Τα στοιχεία των ερευνών δείχνουν ότι οι Έλληνες τηλεθεατές
ελάχιστα διαφέρουν από τους άλλους των δυτικών χωρών. Είναι πλέον γεγονός ότι
το ζάπινγκ αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της τηλεθέασης για σημαντικό μέρος του
τηλεοπτικού πληθυσμού. Τα στοιχεία των ερευνών καταδεικνύουν ότι όλο και
περισσότεροι τηλεθεατές, εάν όχι η συντριπτική πλειονότητά τους, δεν μπορούν
να δουν τηλεόραση περισσότερο από πέντε λεπτά χωρίς να κάνουν ζάπινγκ, ακόμη
και σε προγράμματα που τους ενδιαφέρουν. Αυτό το γνωρίζουν άλλωστε καλά οι
ιθύνοντες των καναλιών και γι’ αυτό έχουν προσαρμόσει αντίστοιχα τις παραγωγές
τους είτε πρόκειται για ενημέρωση είτε για ψυχαγωγία.

Στην πράξη η συχνή αλλαγή προγραμμάτων, η κινητικότητα δηλαδή των τηλεθεατών
κατά την παρακολούθηση προγραμμάτων, προδίδει τη σύγχρονη τάση του πολιτισμού
να αντιμετωπίζει πράγματα και καταστάσεις με έναν αποσπασματικό, ενδεχομένως
άκοπο τρόπο, να αναζητά τη στιγμιαία ικανοποίηση ή επιτυχία και παράλληλα να
παραμένει σε σημαντικό βαθμό ανικανοποίητος.

Ακόμη περισσότερο, όλα αυτά υποδηλώνουν το «παράδοξο του Έρικσεν», ότι δηλαδή
ο κρίσιμος χρόνος στις μέρες μας είναι η στιγμή, ενώ άλλες μονάδες, όπως η
ημέρα, μοιάζουν να ανήκουν σε μια μακρινή εποχή «ακίνητου» χρόνου, αλλά και θα
προσθέταμε ότι ο χρόνος μοιάζει να επιταχύνεται όλο και περισσότερο στις
οθόνες μας, όπως στην περίπτωση του μετρονόμου. Πράγματι, αυτή η νέα αντίληψη
των πραγμάτων μάς οδηγεί σε έναν «πολιτισμό της πεντάλεπτης προσοχής», αφού
κατά μέσο όρο ο μέγιστος χρόνος προσοχής δεν ξεπερνά τη διάρκεια ενός
πεντάλεπτου, όπως δείχνουν και οι τηλεοπτικές μετρήσεις, όπου μέσα σ’ αυτό το
χρονικό διάστημα όλα τα νοήματα πρέπει να λεχθούν. Δεν είναι τυχαίο ότι τα
κείμενα των εφημερίδων συρρικνώνονται ή και τονίζονται φράσεις τους ώστε να
γίνεται ένα είδος ζάπινγκ και στην ανάγνωσή τους. Με άλλα λόγια, στην εποχή
της κυριαρχίας της εικόνας, το ζάπινγκ αντιπροσωπεύει το εφήμερο, το στιγμιαίο
και το αποσπασματικό.

Θα μπορούσε κάποιος εξίσου να υποστηρίξει ότι το ζάπινγκ είναι μια αντίδραση
του πολίτη-τηλεθεατή, μια ψευδαίσθησή του ότι είναι σε θέση να ορίζει τον
περιβάλλοντα χώρο του. Ωστόσο, σε τελική ανάλυση, στο σύγχρονο τηλεοπτικό
πεδίο, η συμπεριφορά αυτή δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια εναλλαγή στην
ομοιομορφία (όπως και τόσες άλλες σύγχρονες καταναλωτικές προσφορές), αφού η
αναζήτηση, λόγω του έντονου ανταγωνισμού, μετατρέπεται στην αναζήτηση του
ομοειδούς περιεχομένου, αφού κατά την ώρα της «δράσης» του τηλεκοντρόλ τα
κανάλια γνωρίζουν – και οι διαφημιστές επίσης – ότι οι τηλεθεατές θα
αναζητήσουν μέσα από το περιεχόμενο που τους προσφέρουν εκείνη την ώρα/στιγμή.

Εν ολίγοις, το ζάπινγκ είναι απόρροια του κατακερματισμένου κόσμου της
τηλεόρασης, με τις γρήγορες εναλλαγές και τους γοργούς ρυθμούς δημοσιογραφίας,
προλειαίνει την έλευση των «fast thinkers» (γρήγορων στοχαστών) του Πιερ
Μπουρντιέ. Ακόμη χειρότερα, δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες για να εισάγει
το τηλεοπτικό κοινό, και κατ’ επέκταση την κοινωνία ολόκληρη, στη γοητεία και
την απόλαυση του στιγμιαίου και στον αντίποδα της σκέψης. Ό,τι μένει από αυτό
το μεγαλοπρεπές τηλεθέαμα μιας βραδιάς είναι, όπως εύστοχα έχει παρατηρήσει ο
Ανρί Μαντελίν, περισσότερο η λατρεία του απλουστευμένου παρά του σύνθετου, του
ψευδο-αυθεντικού παρά του αληθινού, του ειλικρινούς παρά του στοχαστικού.

Άλλωστε πολλές μελέτες επισημαίνουν τον χαμηλό βαθμό ανάκλησης στη μνήμη των
τηλεθεατών των όσων βλέπουν και πληροφορούνται αποκλειστικά από την τηλεόραση.
Αυτό που συνήθως θυμάται ο μέσος τηλεθεατής είναι η εμφάνιση και τα ρούχα των
παρουσιαστών, τα χρώματα του ντεκόρ κ.λπ. – άλλωστε και γι’ αυτό πολλοί
παρουσιαστές-δημοσιογράφοι καταναλώνουν περισσότερο χρόνο με την εμφάνισή
τους, παρά με τα ρεπορτάζ τους. Το χειρότερο όμως θα είναι εάν στην «κοινωνία
των ζάπερ» και κατ’ επέκταση της πεντάλεπτης προσοχής (εάν όχι τρίλεπτης, όπως
συνιστούν οι πρόσφατες τάσεις) δημιουργείται ένα ευνοϊκό περιβάλλον για να
ξεχνούν οι άνθρωποι να χρησιμοποιούν τη σκέψη και τη μνήμη τους. Δεν είναι
ίσως τυχαίο ότι η λησμοσύνη είναι ένα από τα σημεία της εποχής μας, μιας
εποχής που βουλεύεται με αδιάκοπο ζάπινγκ και εικόνες το πολύ πεντάλεπτης
διάρκειας, παρά με αναλύσεις. Το μεγαλύτερο ίσως πρόβλημα είναι με αυτή τη
λογική, δηλαδή να μην υπομένουμε να βλέπουμε το ίδιο πρόγραμμα περισσότερο από
πέντε λεπτά έστω κι αν μας αρέσει, πώς θα ανεχθούμε να λύσουμε προβλήματα της
κοινωνίας που απαιτούν βάθος χρόνου;

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών