TPITH AΠOΨH Δέκα χρόνια

Δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, το Κίνημα που ίδρυσε αλλά
και ολόκληρο το ελληνικό πολιτικό σύστημα έχουν αφομοιώσει την απουσία του,
παλεύουν όμως ακόμα με το ιστορικό του ίχνος. Τόσο το ΠΑΣΟΚ όσο και οι σχέσεις
των κομμάτων εξουσίας μεταξύ τους και με το κοινωνικό σώμα ελάχιστα μοιάζουν
σήμερα με αυτό που ήταν στα μέσα της δεκαετίας του 1970 όταν δημιουργούνταν το
πρώτο λαϊκό σοσιαλιστικό κόμμα στην Ελλάδα, στις αρχές της δεκαετίας του ’80
όταν το κόμμα αυτό πετύχαινε την κυβερνητική εναλλαγή, ακόμα και στα μέσα της
δεκαετίας του ’90 με τη γρήγορη επιστροφή στην εξουσία και την αλλαγή ηγεσίας
και κυβερνητικής ομάδας. Σήμερα το ΠΑΣΟΚ παραμένει κόμμα εξουσίας, αλλά
διεκδικεί και αντιλαμβάνεται αλλιώς την εξουσία. Συνεχίζει να έχει κοινωνικές
αναφορές, αλλά έχει βαθιά διαφορετική σχέση με την κοινωνία. Αντιπαρατίθεται
πάντα με τη Δεξιά, αλλά ψάχνει να βρει τις διαχωριστικές γραμμές και συχνά
γλιστράει πάνω σ’ αυτές. Συγκαθορίζει το κομματικό σύστημα, αλλά μάλλον
συμβάλλοντας στην απαξίωση παρά στην αναγέννησή του. Έχει ισχύ, αλλά
αμφιβάλλει για την ψυχή του. Ενώ, όσο ζούσε ο Ανδρέας, πάταγε στην ψυχή του
για να μαζέψει τις δυνάμεις του.

Ρομαντισμός της απομάκρυνσης από τις απαρχές μιας δικαιωμένης από την Ιστορία
συλλογικής περιπέτειας; Συναισθηματική μετά θάνατον προσέγγιση της προσφοράς
ενός αναμφισβήτητα μεγάλου, αλλά αινιγματικού και άνισου ηγέτη; Αναδρομική
δικαίωση μέσα από τον παραμορφωτικό φακό της σημερινής απογοητευτικής
κατάστασης της πολιτικής στην Ελλάδα; Νομίζω ότι δεν πρόκειται περί αυτών.
Γιατί αυτό που θέλω να πω δεν έχει σχέση, ή πάντως υπερβαίνει την πολιτική
αποτίμηση του έργου του Ανδρέα Παπανδρέου και των κυβερνήσεών του. Ακόμα και
όσοι κρατάμε ζωντανή και τιμάμε τη μνήμη του, έχουμε πια αποκτήσει την
αναγκαία νηφαλιότητα και αυτοσυνειδησία ώστε να δεχτούμε ότι το ΠΑΣΟΚ του
Ανδρέα άνοιξε νέους δρόμους, αλλά και έχασε ιστορικές ευκαιρίες, έδωσε
δικαιώματα και περηφάνια σ’ ένα περιφρονημένο ώς τότε κομμάτι του ελληνικού
λαού αλλά δεν ανέβασε το επίπεδό του και δεν απέφυγε τον ρεβανσισμό του, έκανε
μεταρρυθμίσεις αλλά δεν επέφερε την αναγκαία αλλαγή νοοτροπίας, ζωντάνεψε την
κομματική διαπάλη αλλά και την μπόλιασε με – αμετακίνητα έκτοτε – στοιχεία
λαϊκισμού, φατριασμού, αδιαφάνειας. Αυτό ωστόσο που σίγουρα έφερε στη σκηνή
της μεταπολίτευσης ο Ανδρέας – και που τόσο λείπει σήμερα – ήταν η βιωματική
σχέση με την πολιτική πράξη και την κοινωνία, το άνοιγμα των οριζόντων, η
τόλμη των – αδικαίωτων, έστω – οραμάτων, με δυο λόγια, το πέταγμα το πολιτικής
πάνω από τη συγκυρία και την ευτέλεια, η προσπάθεια κίνησης – όσο κι αν η
κίνηση δεν υπήρξε, γιατί δεν μπορούσε να είναι, ευθύγραμμη.

Έχω την αίσθηση ότι αυτό το πολιτικό κενό ουδέποτε καλύφθηκε την τελευταία
δεκαετία και γι’ αυτό συγκινεί ακόμα και σήμερα, φίλους και εχθρούς, το όνομα
και η εικόνα του Ανδρέα. Τα δύο πρώτα κυβερνητικά χρόνια με πάνω από δέκα
μείζονες θεσμικές τομές, η διεθνής παρουσία και πρωτοβουλίες, οι ανατροπές και
αναδιατάξεις στο εσωτερικό μέτωπο, η διαρκής απευθείας αναφορά στον λαό, αλλά
και ο ηγεμονισμός στο εσωτερικό του κόμματος, οι ιδεολογικές αγκυλώσεις που
καθυστέρησαν κρίσιμες προσαρμογές (οικονομική, ευρωπαϊκή), η αδυναμία ηθικής
αντίστασης σε μια σειρά παρενεργειών της εξουσίας: τότε που η πολιτική ήταν
(και) πρωτεϊκή, οι αναταράξεις και οι απογοητεύσεις ήταν μεγαλύτερες. Στη
σημερινή σούπα, όλα μοιάζουν ασήμαντα. Αλλά αυτή είναι η κληρονομιά – και η
γοητεία – του Ανδρέα: η μετάδοση της πίστης ότι η πολιτική εκδικείται εκείνους
που δεν της δίνουν την ψυχή τους.

Ο συνταγματολόγος K. Μποτόπουλος είναι μέλος του Εθνικού Συμβουλίου του
ΠΑΣΟΚ.