H τέχνη στο πυρ το εξώτερον…

Έπρεπε ή όχι να εκτίθεται ο Δαβίδ του Μικελάντζελο με… φύλλο συκής στην
κεντρική πλατεία της Φλωρεντίας; Το ζήτημα ανέκυψε στη Φλωρεντία της
Αναγέννησης και το φύλλο συκής προσθαφαιρείτο…

Από τον αφορισμό του Εμμανουήλ Ροΐδη και του Νίκου Καζαντζάκη από την Εκκλησία
ώς τον φετφά εις βάρος του Σαλμάν Ρούσντι για τους «Σατανικούς Στίχους» και τη
σημερινή μήνιν της Καθολικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας εναντίον του «Κώδικα
Ντα Βίντσι», η θρησκεία στιγματίζει όλο και πιο συχνά μορφές τέχνης και
έκφρασης ως βλάσφημες και προσβλητικές, θέτοντας υπό αμφισβήτηση τα όρια
μεταξύ πίστης και πολιτικής.

Παρ’ ότι οι νόμοι για τη βλασφημία που ποινικοποιούσαν κάθε μορφή έκφρασης
αποκλίνουσα από το επίσημο δόγμα έπαψαν να εφαρμόζονται κατά τον 19ο και τον
20ό αιώνα και σήμερα ισχύουν μόνο σε λίγες χώρες (όπως η Αυστρία και η
Ισπανία), η θρησκεία έχει βρει νέους τρόπους για να λογοκρίνει μορφές έκφρασης
που δεν συνάδουν με τις δικές της αλήθειες· επιστρατεύει τους πιστούς που
νιώθουν ότι προσβάλλονται από ένα θεατρικό έργο, μια ταινία, έναν πίνακα ή ένα
βιβλίο να αντιδράσουν είτε με μποϊκοτάζ είτε με… θυμιατά.

«H βλασφημία επικεντρώνεται σήμερα στα ιερά πρόσωπα και μάλιστα σε ό,τι αφορά
την προσωπική τους ζωή και ειδικότερα την ερωτική» λέει στα «NEA» ο καθηγητής
Φιλοσοφίας των Θρησκειών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Μάριος Μπέγζος. «Όλοι οι
μονοθεϊσμοί βασίζονται στην ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι κύριος της φύσης· όχι
μόνο αυτής που τον περιβάλλει, αλλά κι εκείνης που φέρει μέσα του. Υποθέτω ότι
ο βασικότερος λόγος αντίδρασης στον “Κώδικα Ντα Βίντσι” έχει να κάνει με το
ότι ο Ιησούς φέρεται να είχε παντρευτεί τη Μαρία Μαγδαληνή και να είχαν
αποκτήσει απογόνους. Αυτή η διάσταση χτυπά στο κεντρικό νευρικό σύστημα των
πιστών».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα τέχνης που λογοκρίθηκε στην Αμερική ήταν το
έργο του Κρις Οφίλι «H Αγία Παρθένος Μαρία» (The Holy Virgin Mary), φτιαγμένο
από κοπριά ελέφαντα με φόντο φωτογραφίες με αιδοία, που εκτέθηκε στο Μουσείο
Τέχνης του Μπρούκλιν και προκάλεσε έντονες διαμαρτυρίες των καθολικών.
«Αντικαθολικό» το είχε χαρακτηρίσει ο τότε δήμαρχος της Νέας Υόρκης Ρούντολφ
Τζουλιάνι και διέκοψε την επιχορήγηση του Μουσείου, απειλώντας το με έξωση. Το
ομοσπονδιακό δικαστήριο, όμως, απεφάνθη ότι το Μουσείο έχει δικαίωμα στην
ελευθερία της έκφρασης και στη χρηματοδότηση. Ο Ντένις Χάινερ, ένας 72χρονος
καθολικός, αποφάσισε να λογοκρίνει το έργο βάφοντάς το με λευκή μπογιά.

«Ιδιαίτερα οι καθολικοί έχουν πρόβλημα με την ερωτική διάσταση, λόγω
της επιβεβλημένης αγαμίας του κλήρου, αλλά και του συντηρητισμού τους σε
θέματα όπως η αντισύλληψη και η έκτρωση» σημειώνει ο κ. Μπέγζος. «Οι
συγκρούσεις αυτές είναι επιβεβλημένες. Όσο πιο ελεύθερη και ανεκτική γίνεται
μια κοινωνία, τόσο περισσότερο δοκιμάζεται η σχέση του πιστού με τη φύση του
και την πίστη του. Όσο προχωράμε τόσο περισσότερο αυτές οι αντιλήψεις θα
δοκιμάζονται».

Θρησκευτικός πόλεμος ξέσπασε το 2004 για την ταινία του Μελ Γκίμπσον «Τα
Πάθη», για τις 12 τελευταίες ώρες του Ιησού. Προκάλεσε αντιδράσεις τόσο της
Καθολικής όσο και της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αλλά κυρίως εβραϊκών οργανώσεων,
που θεώρησαν ότι προωθούσε τον αντισημιτισμό.

Το ζήτημα όμως που μονοπώλησε τελευταία τον αμερικανικό ­ και όχι μόνο –
δημόσιο διάλογο ήταν η προσπάθεια των προτεσταντών να καθίσουν στο σκαμνί τον
Δαρβίνο. Πρότειναν να αντικατασταθεί στα σχολεία η διδασκαλία της θεωρίας της
εξέλιξης από «το ευφυές σχέδιο», σύμφωνα με την οποία ανώτερη δύναμη – ο Θεός
– έφτιαξε τον κόσμο.

Σκωπτικά και «πορνοτράγουδα»…

Στα καθ’ ημάς, ποιος δεν θυμάται το 2000 τη δημόσια καύση του βιβλίου του Μίμη
Ανδρουλάκη «Μν»; Πιο πρόσφατα, ο κ. Θ. Ακρίδας – πρωτοψάλτης από το Μεσολόγγι
– υπέβαλε μήνυση στον εισαγγελέα Πλημμελειοδικών επειδή άκουσε στην ET3 τη
Δόμνα Σαμίου να τραγουδά τα παραδοσιακά σκωπτικά αποκριάτικα τραγούδια. Τον
Μάιο του 2004 ο Μητροπολίτης Καλαβρύτων Αμβρόσιος είχε χαρακτηρίσει
πορνοτράγουδο το τραγούδι για τη Γιουροβίζιον «Shake it» του Σάκη Ρουβά. Το
2003 η Ιερά Σύνοδος είχε χαρακτηρίσει το έργο του Βέλγου Τιερί ντε Κορντιέ
στην έκθεση Outlook υβριστικό για το πρόσωπο του Χριστού. Το έργο αποσύρθηκε,
αλλά το δικαστήριο αθώωσε τον επιμελητή της έκθεσης Χρήστο Ιωακειμίδη, ο
οποίος σύρθηκε στα δικαστήρια ύστερα από παρέμβαση της Αρχιεπισκοπής και από
μηνυτήρια αναφορά του προέδρου του ΛΑΟΣ.

Ιστορίες «ιερών πολέμων»

1985 (Αυστρία): Με αίτημα καθολικού επισκόπου η ταινία «Das
Liebeskonzil» (Ερωτική Σύνοδος) κατασχέθηκε και ασκήθηκε ποινική δίωξη.

1988 (Ελλάδα): H εικόνα αφηνιασμένων πιστών που άναβαν φωτιές έκανε τον
γύρο του κόσμου. H προβολή της ταινίας «Ο τελευταίος πειρασμός» του Μάρτιν
Σκορσέζε απαγορεύθηκε.

2000 (Ελλάδα): Μέλη παραεκκλησιαστικών οργανώσεων έκαψαν δημοσίως το
βιβλίο του Μίμη Ανδρουλάκη «Μν». H Ιερά Σύνοδος το χαρακτήρισε
αντιεπιστημονικό, αισχρό και βρωμερό.

2003 (Ελλάδα): Απαγορεύθηκε η κυκλοφορία σκίτσων του Αυστριακού
Γκέρχαρντ Χάντερερ για τη «Ζωή του Ιησού». Τα ελληνικά δικαστήρια καταδίκασαν
τον Αυστριακό γελοιογράφο σε εξάμηνη φυλάκιση.

2005 (ΗΠΑ): Το Διοικητικό Συμβούλιο ενός σχολείου στην Πενσυλβάνια
έκρινε ότι τα παιδιά δεν πρέπει να διδάσκονται τη θεωρία της εξέλιξης, του Δαρβίνου.

Απερρίφθη η απαγόρευση

Οι συνταγματικά κατοχυρωμένες αρχές τής ελευθερίας της τέχνης και τής
ελευθερίας της έκφρασης απετέλεσαν τα βασικότερα νομικά «εργαλεία» που
χρησιμοποίησε η πρόεδρος του Πρωτοδικείου Αθηνών κ. Μαρία Ράλλη για να δώσει
τέλος στην προσπάθεια «πιστών» για απαγόρευση προβολής του «Κώδικα». Στο
σκεπτικό της απορριπτικής απόφασης, πέρα από την επίκληση του Συντάγματος
αντλεί επιχειρήματα και από το φυλλάδιο της Εκκλησίας που κάνει λόγο για
«ανιστόρητα μυθεύματα» και από απόφαση του Ανωτάτου Βρετανικού Δικαστηρίου ότι
«ο Κώδικας Ντα Βίντσι είναι ένα έργο φαντασίας, επενδεδυμένο με γεγονότα». «H
τυχόν απαγόρευση της προβολής του έργου στη χώρα μας», σημειώνει, «μπορεί να
οδηγήσει σε οπισθοδρομικές καταστάσεις ανελευ-θερίας της έκφρασης διά μέσου
της τέχνης».

INFO

Σταύρος Τσακυράκης, «Θρησκεία κατά Τέχνης», εκδ. Πόλις.

David Marquand – Ronald Nettler (επιμ.), «Θρησκεία και δημοκρατία», εκδ.
Αλεξάνδρεια.