TPITH AΠOΨH Mη κρατικά Πανεπιστήμια

H υποχρηματοδότηση της Εκπαίδευσης και η αδυναμία αύξησης των δημοσίων δαπανών
για την Παιδεία αποτελεί βασικό κίνητρο για τη σχεδιαζόμενη συνταγματική
αναθεώρηση και τη θεσμοθέτηση μη κρατικών, μη κερδοσκοπικών Ανώτατων
Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων. H τροποποίηση του άρθρου 16 του Συντάγματος
επιδιώκεται με σκοπό την προσέλκυση ιδιωτικών πόρων για τη χρηματοδότηση της
Ανώτατης Εκπαίδευσης και τη διευθέτηση του καθεστώτος λειτουργίας των Κέντρων
Ελευθέρων Σπουδών – παραρτημάτων ξένων AEI.

Υπάρχουν ωστόσο βάσιμοι λόγοι και σοβαρές ενδείξεις ότι η χρήση του όρου μη
κερδοσκοπικά AEI είναι προσχηματική. Λόγοι πολιτικού marketing και όχι ουσίας
επιβάλλουν τη χρήση του. Κι αυτό γιατί όλοι γνωρίζουν ότι υπάρχουν καθ’ όλα
νόμιμες δυνατότητες προσπορισμού κερδών ακόμα και σε επιχειρήσεις οι οποίες
είναι, σύμφωνα με το ιδρυτικό τους, «μη κερδοσκοπικές». Εξάλλου, οι τρέχουσες
επιχειρηματικές κινήσεις στον χώρο των ιδιοκτητών τών καθ’ όλα σήμερα
κερδοσκοπικών ελληνικών Κέντρων Ελευθέρων Σπουδών προϊδεάζουν για μια ηχηρή
είσοδό τους στον χώρο τής υπό θεσμοθέτηση «μη κερδοσκοπικής» πανεπιστημιακής
εκπαίδευσης. Τέλος, υπάρχουν σαφείς δηλώσεις της πολιτικής ηγεσίας του
υπουργείου Παιδείας, όπου συνδέεται η πραγματοποίηση ξένων επενδύσεων με τη
θεσμοθέτηση των μη κρατικών AEI. Νομίζω ότι είναι χρήσιμη εν προκειμένω η
υπόμνηση της στενής σχέσης ανάμεσα στην πραγματοποίηση επενδύσεων και την
προσδοκία κερδών!

Ενώ λοιπόν δύσκολα θα μπορούσε κανείς να διαφωνήσει εξ αρχής με τη δημιουργία
μη κρατικών, μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα AEI, μια και σε άλλες χώρες, κάτω από
άλλα ιστορικά δεδομένα, αυτά υπάρχουν και πολλά από αυτά είναι εξαιρετικά,
στην περίπτωσή μας μάλλον πρόκειται για κάτι διαφορετικό. Ας πούμε επομένως τα
πράγματα με το όνομά τους. Ότι δηλαδή, αυτό που επιδιώκεται είναι η δημιουργία
ιδιωτικών AEI, οργανισμών δηλαδή που φυσικά και θα πραγματοποιούν κέρδη.
Αλλιώς γιατί να επιδιώξουν, έστω και υπό προϋποθέσεις, να ενταχθούν τα Κέντρα
Ελευθέρων Σπουδών στο νέο καθεστώς; Γιατί να αναμένεται η πραγματοποίηση
επενδύσεων και η δημιουργία νέων ιδιωτικών AEI αν δεν υπάρχει η προσδοκία
κερδών;

Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα σημαίνει πνευματικό ίδρυμα με πρωταρχικό σκοπό την
έρευνα και τη διδασκαλία. Άλλο AEI και άλλο Ίδρυμα Επαγγελματικής Κατάρτισης.
Τρεις καθηγητές, πέντε αίθουσες διδασκαλίας και δέκα υπολογιστές συνιστούν
κατά μια έννοια επένδυση, πόρρω όμως απέχουν από αυτό που λέμε Πανεπιστήμιο.
Εξ ορισμού και όχι κατά περίπτωση AEI σημαίνει και έρευνα. H
παραγωγή γνώσης με την έρευνα και η διδασκαλία (με αυτή τη σειρά
διατυπωμένα και προφανώς όχι τυχαία) συνιστούν σύμφωνα με το Σύνταγμα του 1975
την πρώτη, βασική αποστολή των AEI.

Το Πανεπιστήμιο έχει πρωταρχικό σκοπό να παράγει έρευνα, να δημιουργεί πνεύμα
καινοτομίας και ερευνητικού περιβάλλοντος. Έχει ως ευρύτερη αποστολή να
βελτιώνει το ανθρώπινο κεφάλαιο, να φτιάχνει καλύτερους πολίτες και να
συμβάλλει με τον τρόπο αυτό στη βελτίωση της κοινωνίας. Για την αποστολή του
αυτή το Πανεπιστήμιο δαπανά πόρους, χωρίς σε πολλές περιπτώσεις να υπάρχει,
τουλάχιστον άμεσα, οικονομική ανταπόδοση. Πολύ απλά και «τεχνοκρατικά»:
σημαντικές γνώσεις από τη θεωρία αριθμών, φαινομενικά άχρηστες την εποχή που
παρήχθησαν, κατέστησαν, εκατονταετίες μετά, εφικτές τις καθοριστικές για τη
σημερινή οικονομική ανάπτυξη ανακαλύψεις και πρόοδο στην επιστήμη των
υπολογιστών. Αν το κριτήριο για την πραγματοποίηση τέτοιων ερευνών, όπως
ισχύει και σε τόσα άλλα παραδείγματα, ήταν ο προσπορισμός άμεσου οικονομικού
κέρδους, τα αποτελέσματα αυτά δεν θα είχαν υπάρξει ποτέ!

Αυτοί οι συλλογισμοί δεν είναι καινούργιοι. Υπάρχουν εδώ και χρόνια στην
οικονομική επιστήμη. Συγκεκριμένα, με πιο οικονομική-θεωρητική διατύπωση εν
προκειμένω ισχύει ότι το ιδιωτικό οικονομικό όφελος της έρευνας και αντίστοιχα
της λειτουργίας των Πανεπιστημίων είναι χαμηλότερο του κοινωνικού-οικονομικού
οφέλους. Γι’ αυτό τον λόγο, στην περίπτωση αυτή, η οικονομική επιστήμη
υποστηρίζει πως η κρατική παρέμβαση οδηγεί στο κοινωνικά επιθυμητό επίπεδο
παραγωγής – στην περίπτωση του Πανεπιστημίου στο κοινωνικά άριστο επίπεδο
έρευνας – με την καταβολή της κατάλληλης επιδότησης. Με αυτή την έννοια η
κρατική παρέμβαση με τη μορφή της δημόσιας χρηματοδότησης της Ανώτατης
Παιδείας είναι απαραίτητη.

Είναι προφανές ότι τέτοιες δραστηριότητες ένας οργανισμός που λειτουργεί με
σκοπό το κέρδος δεν έχει λόγους να αναπτύξει. Γι’ αυτό τον λόγο τα
ιδιωτικά-κερδοσκοπικά AEI θα περιοριστούν αναγκαστικά στη διδασκαλία και την
κατάρτιση.

Αν παρ’ όλα αυτά η δημιουργία ιδιωτικών AEI είναι αδιαπραγμάτευτη επιλογή, ας
επανατοποθετηθεί τότε η Πολιτεία με σαφήνεια τι εννοεί ως Πανεπιστήμιο. Ας
θέσει συγκεκριμένα κριτήρια: πόσοι διδάσκοντες με διδακτορικό ανά φοιτητή, τι
και πόσα ερευνητικά κονδύλια ανά διδάσκοντα, αριθμό δημοσιεύσεων ανά
διδάσκοντα για πρόσληψη, εξέλιξη και προαγωγή, τι εξοπλισμό ανά φοιτητή κ.λπ.
Αν το κάνει, πολλοί από τους σημερινούς οπαδούς της ιδιωτικής Ανώτατης
Εκπαίδευσης και κυρίως όσοι εναποθέτουν στην επιλογή αυτή την ικανοποίηση
οικονομικών συμφερόντων και επιδιώξεων, θα αλλάξουν γνώμη!

Υπάρχει ένα ακόμη σοβαρό ζήτημα για την προσέλκυση ιδιωτικών πόρων στην
Ανώτατη Εκπαίδευση: η κοινωνία συνολικά, νοικοκυριά και επιχειρήσεις σε
αρκετές περιπτώσεις διατίθενται να συμβάλουν. H προσέλκυση πόρων και η
αξιοποίησή τους μπορεί να γίνει με τον καλύτερο τρόπο μέσα στα πλαίσια του
δημόσιου Πανεπιστημίου. Είναι λάθος η ελλιπής χρηματοδότηση της Ανώτατης
Εκπαίδευσης να αντιμετωπιστεί με τη δημιουργία ιδιωτικών AEI.

Ο Στέλιος Δ. Κατρανίδης είναι καθηγητής του Τμήματος Οικονομικών
Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.