«Mε στενοχωρεί ο θάνατος μόνο όταν έχει σχέση με τα παιδιά… »

Θυμάμαι ακόμη την ψηλή μάντρα και τα σπασμένα γυαλιά. Από μπουκάλια μπίρας
ήταν τα γυαλιά. Κοφτερά, να κοιτούν τον ουρανό, έτσι που να μην μπορεί κανείς
να σκαρφαλώσει. Φρούριο θύμιζε. Γιατί άραγε; Ποιος θα ήθελε να μπει στο
νεκροταφείο πηδώντας τη μάντρα; Ή μήπως φοβόντουσαν μη φύγουν οι νεκροί; Τέλος
πάντων, ποτέ δεν ρώτησα. Και ποιον να ρωτήσω άλλωστε; Και αν καμιά φορά με
έβγαζε ο δρόμος προς το «Τρίτο» απέφευγα να κοιτάξω. Δεν ήθελα να βλέπω ούτε
τη μάντρα ούτε τα κυπαρίσσια.

Ηλίας Κουρτάρας. Το γραφείο του ήταν στην Αγίου Δημητρίου, στον κεντρικότερο δρόμο, καλά φωτισμένο. Ανάμεσα σε ζαχαροπλαστεία, σούπερ μάρκετ, καταστήματα γυναικείων αξεσουάρ, ηλεκτρικών. Δεν ξέρω και αναρωτιέμαι, πού τα κρύβουν τα γραφεία τελετών στις άλλες πόλεις; Εδώ πάντως τα έχουμε φανερά

Ακόμη και τις γυναίκες με τα μαντίλια και τα μαύρα απέφευγα. Και μετά ήταν τα
μαρμαράδικα και τα μαγαζιά με τα άνθη. Όλα γκρίζα κι ας ήταν άσπρα ή κόκκινα.
H μόνη φορά που ήταν διαφορετικά ήταν στην κηδεία του Αγγελόπουλου. Χρώματα,
φωνές, κλάματα, πιτσιρίκια, χοροί. Σαν τον ανοιξιάτικο Επιτάφιο των
κυκλαδίτικων νησιών. Μόνο που αντί για ψαλμούς άκουγες από παντού «Τα μαύρα
μάτια σου». Όλες οι άλλες κηδείες των παιδικών μου χρόνων είναι στο μυαλό μου
σαν μια σειρά από πλάτες που χάνονται πίσω από σιδερένιες πόρτες με λόγχες
(γιατί δεν διέθετε μόνο απόρθητους φράκτες το «φρούριο», διέθετε και
σιδηρόφρακτες εισόδους). Στα χρόνια που ήρθαν, είδα ότι και το A’ Νεκροταφείο
ήταν «οχυρωμένο». Να μην επικοινωνούν οι δύο κόσμοι.

Με αυτές τις σκέψεις, έψαχνα στο Μπραχάμι το Γραφείο Τελετών του Ηλία
Κουρτάρα. Ο Ηλίας από μικρό παιδί ασχολείται «με τους πεθαμένους». Έτσι μου το
είπε. Ούτε «σοροί» ούτε «τελετές» ούτε περικοκλάδες. Και σε όλες του τις
απαντήσεις ήταν άμεσος, ωμός θα έλεγε κανείς. Δεν μιλούσε καμιά επίσημη
γλώσσα. Αντιθέτως, απαντούσε με ξερά «ναι», «όχι» και «γιατί». Τους
δημοσιογράφους δεν τους έχει και σε μεγάλη εκτίμηση και μου το ξεκαθάρισε από
την αρχή. Όπως δεν εκτιμούσε και τους πολιτικούς και τους συνδικαλιστές του
«κλάδου» του, αυτό όμως είναι άλλο θέμα. Το γραφείο του ήταν στην Αγίου
Δημητρίου, στον κεντρικότερο δρόμο, καλά φωτισμένο. Ανάμεσα σε ζαχαροπλαστεία,
σούπερ μάρκετ, καταστήματα γυναικείων αξεσουάρ, ηλεκτρικών. Δεν ξέρω και
αναρωτιέμαι, πού τα κρύβουν τα γραφεία τελετών στις άλλες πόλεις; Εδώ πάντως
τα έχουμε φανερά. Σημάδι, ίσως, ότι κάποτε ήμασταν πιο συμφιλιωμένοι με τον
θάνατο. Ο Ηλίας από μικρός ακόμη κουβαλούσε στεφάνια. H μικρή του κόρη η
Κατερίνα κάνει Αγγλικά και ζωγραφική μετά το σχολείο. Τώρα τον παρακολουθεί
σιωπηλή. Μόνο όταν η κουβέντα πάει στα οικονομικά και γίνεται «βαρετή» ανοίγει
τα Αγγλικά, στα πόδια της. H μεγάλη του κόρη η Αναστασία δεν θέλει να έρχεται
στο «Γραφείο». «Τρέχει Αγγλικά, Γαλλικά». Δίπλα του η Νεκταρία, η γυναίκα του,
τον ακούει και αυτή αμίλητη. Μία ώρα χαμογελαστή, αλλά ούτε μία λέξη. Μόνη
τους κόντρα τα ποδοσφαιρικά. Αυτή έχει διαρκείας στον Ολυμπιακό. Αυτός
ΠΑΟΚτζής.

«H συνέντευξή σου Ηλία θα δημοσιευθεί το Σάββατο του Λαζάρου». Την ημέρα που
στα χωριά «φροντίζουν τους οικείους νεκρούς» και πλένουν και στολίζουν τους
τάφους.

Στο Μπραχάμι τελείωσες το Γυμνάσιο;

Δεν πήγα καθόλου Γυμνάσιο. H ανάγκη με έκανε να βγω στη δουλειά.

Οι γονείς σου τι δουλειά έκαναν;

Ο πατέρας μου δούλευε οικοδομή, το ’81 μπήκε στο ΥΠΕΧΩΔΕ, η μητέρα μου δεν
δούλεψε ποτέ, τέσσερα αδέλφια ήμασταν, δεν υπήρχαν πόροι.

Ποια είναι η πρώτη δουλειά που έκανες;

Με τους πεθαμένους.

Δηλαδή;

Επειδή μέναμε δίπλα στο Νεκροταφείο του Μπραχαμίου και έβλεπα να σηκώνουνε
στεφάνια και να παίρνουνε ένα χαρτζιλίκι, πήγαινα κι εγώ και σήκωνα στεφάνια.

Από πόσο μικρός;

Από 11 χρόνων. Το ’82, ’83.

Και μετά;

Μετά πήγα σε ένα ανθοπωλείο και δούλεψα πάλι σε σχέση με τον πεθαμένο.
Έφτιαχνα στεφάνια, στόλιζα πεθαμένους, τους έκανα μακιγιάζ. Στα 18 μου έβγαλα
δίπλωμα, πήγα οδηγός σε νεκροφόρες και κάποια στιγμή άνοιξα αυτό το μαγαζί.

Τι αναλαμβάνεις;

Τα πάντα. Το ντύσιμο – μόνο τους παπάδες απαγορεύεται να ντύσουμε, ντύνονται
μεταξύ τους -, το φέρετρο, τα λουλούδια, τη νεκροφόρα, το σωματείο που θα το
σηκώσει, όλα.

Όταν ήσουν παιδί όλα αυτά δεν σε τρόμαζαν;

Όχι.

Είχες εξοικειωθεί από νωρίς με την ιδέα του θανάτου;

Ναι.

Γιατί λες;

Δεν ξέρω. Να φανταστείς ότι έχω χάσει έναν αδελφό. Εγώ τον ετοίμασα, κάποιος
άλλος δεν θα είχε το κουράγιο.

Από τι τον έχασες;

Από ναρκωτικά.

Ηρωίνη;

Ναι.

Δεν μπόρεσες να τον βοηθήσεις, δεν πρόλαβες;

Πήγε φαντάρος και με το που απολύθηκε… Κοίταξε το Μπραχάμι είναι μια βρώμικη
περιοχή. Υπάρχει πολλή πρέζα.

Έκλαψες φαντάζομαι…

Ναι. Μπορούσα να βάλω άλλους ανθρώπους να το διεκπεραιώσουν, αλλά ήθελα να το
κάνω εγώ.

Γιατί;

Γιατί ήταν ο αδελφός μου. Το ίδιο και με τη μητέρα μου, εγώ το έκανα.

Δεν φοβήθηκες ποτέ, λοιπόν, βλέποντας έναν τάφο ανοιχτό;

Ίσως επειδή ήμουν από μικρός στα νεκροταφεία. Όταν ήμουν παιδί στόλιζα νεκρούς
στο Νεκροταφείο της Καλλιθέας. Δεν είναι τίποτα να στολίσεις έναν νεκρό. Δεν
φοβήθηκα ποτέ, τι να φοβηθώ;

Ούτε έκλαψες;

Για άλλον λόγο έχω κλάψει, για τους πεθαμένους όχι.

Για γυναίκες έχεις κλάψει;

Άσχετο. Τίποτα άλλο;

«Στολίζεις έναν πεθαμένο», όπως λες. Δεν χαλάει η μέρα σου;

Γιατί να χαλάσει;

Αν δεις ένα παιδί στο νεκροκρέβατο, δεν θα στενοχωρηθείς;

Παιδιά εγώ δεν αναλαμβάνω, δεν μπορώ.

Να λοιπόν κάτι που σε «χαλάει»…

Ναι, από τότε που έκανα τα δικά μου παιδιά λέω συγγνώμη δεν μπορώ να σας
εξυπηρετήσω. Πριν από πολλά χρόνια, πήγα στην Αγία Σοφία στο Πέραμα, οδηγός
ήμουν σε νεκροφόρα, να πάρω ένα παιδάκι. Όταν έπρεπε να το ντύσω, ένιωσα πως
έπιανα το παιδί το δικό μου και το έντυνα. Είπα: «Τι κάνω τώρα εδώ»; Δεν
ένιωσα καλά και από τότε είπα τέρμα τα παιδιά.

Σε στενοχωρεί ο θάνατος μόνο όταν έχει σχέση με τα παιδιά…

Ναι, όπως αυτό που έγινε στην Ιταλία με τον μικρό Τομάζο. Εγώ εάν ήμουν
πατέρας αυτού του παιδιού θα τον σκότωνα αυτόν τον άνθρωπο που τον είχε δίπλα
του και του πουλούσε παρηγοριά.

Δεν τον βρίσκει τώρα, πού να τον βρει; Είναι στη φυλακή.

Αν θέλεις να κάνεις κακό, βρίσκεις.

Μίλησέ μου για τις κόρες σου.

H μία που βλέπεις είναι 9½. Και η άλλη 11½.

Καλές μαθήτριες;

Πολύ καλές.

Τα παιδιά λένε στους συμμαθητές ότι ο πατέρας τους έχει γραφείο τελετών;

H μεγάλη όχι, η μικρή το λέει κανονικά.

H μεγάλη ντρέπεται να το πει;

Δεν ξέρω, πάντα ντρεπόταν. Ενώ η μικρή δεν ντρέπεται καθόλου.

Τι σκέψη έχεις για τα κορίτσια;

Να κάνουν κάποια επιστήμη.

Όταν γνώριζες μια γυναίκα τής έλεγες «εγώ ασχολούμαι με τους πεθαμένους»;

Ναι. Δεν είχα τέτοιο πρόβλημα.

Αυτές δεν είχαν πρόβλημα;

Οι κοπέλες είχαν έναν δισταγμό.

Πώς εκφραζόταν αυτός ο δισταγμός;

Σιχαμάρα. «Τι δουλειά κάνεις; Ντύνεις πεθαμένους;»… Πολλοί σιχαίνονται. Και
μερικοί πελάτες όταν πάνε να ντύσουν τον νεκρό, ενώ είναι δικός τους άνθρωπος,
δεν θέλουν να το κάνουν. Τον έχουν όλη μέρα σπίτι τους, τους πεθαίνει στα
χέρια και μετά δεν θέλουν να τον ακουμπάνε.

Υπάρχει κάτι που δεν αντέχεις σε αυτό το επάγγελμα;

Τη βρώμα. Δηλαδή μπορεί να με φωνάξει η Αστυνομία να πάω σε έναν που είναι
πεθαμένος 30 μέρες και τον έχουν φάει τα σκουλήκια. Με πειράζει αυτό, αλλά δεν
μπορώ να κάνω κάτι άλλο.

Φοβάσαι τον θάνατο;

Τι να φοβηθώ; Για τους δικούς μου φοβάμαι. Για μένα αδιαφορώ. Ας πούμε, πίνω
τα πάντα ενώ δεν κάνει γιατί έχω στομάχι. Άμα με ένοιαζε, δεν θα έπινα.

Πιστεύεις στη μετά θάνατον ζωή;

Όχι.

Ποτέ δεν πίστευες;

Ποτέ. Εσύ τι νομίζεις, ότι το πιστεύουν πολλοί αυτό;

Εσύ τι λες;

Ένα ποσοστό μόνο πιστεύει αληθινά.

Δεν είσαι θρήσκος;

Με αυτά που βλέπω δεν είμαι θρήσκος. H πίστη έχει γίνει εκμετάλλευση. Όταν
θέλεις να κάνεις μια κηδεία στο Μπραχάμι, που είναι φτωχογειτονιά, και σου
λέει η εκκλησία «150 ευρώ» είναι πολλά λεφτά. Και όταν βγήκε ο Αρχιεπίσκοπος
και είπε τα Μυστήρια δωρεάν, εννοούσε τη βάφτιση και τον γάμο, η κηδεία σου
λέει θεωρείται τελετή και πληρώνεται.

Αν καταλαβαίνω από τα σύμβολα που βλέπω, είσαι ΠΑΟΚτζής…

Ναι, κάποτε είχα αρρώστια, πήγαινα παντού – Τούμπα, εξωτερικό. Όταν άνοιξα το
μαγαζί σταμάτησα. Μόνο η συνήθεια να διαβάζω τις αθλητικές μού έμεινε.

Έχεις σχέση με τη Θεσσαλονίκη;

Καμία.

Μήπως σε έλκει το άσπρο – μαύρο;

Ξέρω κι εγώ;

Τι μουσική ακούς;

Ρεμπέτικα. Βαμβακάρη.

«Όλοι οι τάφοι ίδιοι είναι: 2,10 X 1,20 X 1,30»

«H κηδεία είναι για τα μάτια του κόσμου, έτσι το έχουν καταντήσει, πώς θα
πουλήσουμε μούρη», λέει ο Ηλίας Κουρτάρας για τις τελετές που στοιχίζουν πάνω
από 5.000 ευρώ.

Μια κηδεία πόσο κοστίζει;

Μπορεί να κάνεις κηδεία και με 800 και με 1.000 ευρώ και μπορεί να δώσεις και
5.000 και 10.000 ευρώ. H κηδεία είναι για τα μάτια του κόσμου, έτσι το έχουν
καταντήσει, πώς θα πουλήσουμε μούρη.

Αυτή η διακύμανση από τα 1.000 στα 5.000 ευρώ γιατί υπάρχει;

Στο φέρετρο. Στην αξία του ξύλου. Μπορεί να θέλεις δεσποτάδες, χορωδίες,
στολισμούς, γκρι κουστούμια, αντί για μαύρα κουστούμια.

Το καλύτερο ξύλο ποιο είναι;

Έβενος. Δεν κάνω εγώ τέτοιες κηδείες, είναι φτωχή γειτονιά εδώ και αν βαρέσω
τέτοιες τιμές κάηκα.

Οι φτωχοί και οι πλούσιοι συμπεριφέρονται διαφορετικά στους νεκρούς τους…

Ο φτωχός πονάει περισσότερο πιστεύω εγώ. Έχω πάει σε σπίτια στην Εκάλη και
βλέπεις το σπίτι και λες, τι γίνεται εδώ, κηδεία; Και πας και σε κάτι
χαμόσπιτα και τον έχουν σαν πασά.

Πώς είναι οι τιμές στα νεκροταφεία;

Στο A’ Νεκροταφείο ένας τάφος μπορεί να κοστίζει 1.000 ευρώ για τα τρία χρόνια
ενοικίαση, αλλά μετά έναν καφέ τον πληρώνεις 5 ευρώ και στο Μπραχάμι τον
πληρώνεις 2. Στο Φάληρο έχουν άλλη ταρίφα για δημότη, κάτοικο, ετεροδημότη.
Στον δημότη είναι 150 ευρώ για τα τρία χρόνια, στον κάτοικο είναι 300 και στον
μη κάτοικο, μη δημότη είναι 1.200. Το μόνο νεκροταφείο που έχει ενιαία τιμή
για τους πάντες είναι το Νεκροταφείο Βύρωνα. Μετά έχουμε τις θέσεις.

Ποιες θέσεις, δεν ξέρω…

A, B, Γ. A μπροστά στην είσοδο, B πιο μέσα στο νεκροταφείο και Γ πιο πάνω.

Όλοι οι τάφοι είναι ίδιοι;

Όλοι οι τάφοι είναι το ίδιο, 2.10 x 1.20 x 1.30. Και υπάρχουν και οι
οικογενειακοί τάφοι.

«Να προχωρήσει η καύση των νεκρών γιατί έχουν γίνει αηδία τα νεκροταφεία»

Ο Ηλίας τα πάει καλύτερα με τις αθλητικές παρά με τις πολιτικές εφημερίδες,
αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι τα θέματά του δεν τα ξέρει. H τηλεόραση ψηλά στον
τοίχο παίζει κάτι ουδέτερο και το τασάκι έχει γεμίσει αποτσίγαρα. Μου μιλάει
για τους ταλαιπωρημένους ανθρώπους που έχει γνωρίσει. Γι’ αυτούς που λειώνουν
στα κρεβάτια, με τους συγγενείς τους στο πλάι να περιμένουν τη λύτρωση.

Τι γνώμη έχεις για την ευθανασία;

Θα σου πω. Σε καλούν σε κάποια σπίτια για να δώσεις προσφορά για μια κηδεία
και σου λένε, ελάτε μέσα να τον δείτε, είναι χάλια, λες και είμαι γιατρός εγώ.
Και βλέπεις τον άνθρωπο να λειώνει. Αυτός γιατί να υποφέρει; H άποψή μου είναι
αυτή.

Καύση των νεκρών…

Εκατό τοις εκατό.

Γιατί τόσο φανατικά;

Γιατί έχουν καταντήσει αηδία τα νεκροταφεία. Βλέπεις τι γίνεται…

Εγώ δεν βλέπω, εσύ βλέπεις…

Όλος ο κόσμος βλέπει. Στα τρία χρόνια πρέπει να κάνεις εκταφή. Ό,τι χειρότερο
για μένα. Τον βγάζεις, τον βάζεις πάνω σ’ ένα καροτσάκι και πας και τον θάβεις
αλλού, υπάρχει χειρότερο πράγμα;

Στα τρία χρόνια δεν υπάρχει αποσύνθεση;

Όχι βέβαια, ελάχιστες φορές υπάρχει, γιατί τα χώματα είναι κορεσμένα, το πρωί
κάνουν εκταφή και σε μισή ώρα θάβουν, πότε θα προλάβει αυτό το χώμα να
αναπνεύσει. Ενώ η καύση είναι και πιο υγιεινή. Βλέπεις ότι όλοι οι δήμοι
ξεσηκώνονται για να φύγουν τα νεκροταφεία από τις περιοχές τους.

Και μετά την τριετία τι κάνουν;

Στα άλειωτα. Όλα τα νεκροταφεία έχουν έναν χώρο στον οποίο τους βάζουν
επιφανειακά, χωρίς φέρετρο, στο μισό μέτρο και λειώνουν πιο εύκολα. Σε ένα
λακκουβάκι βάζουν την πλάκα με το όνομα, που βγάζουν από τον τάφο και εκεί το
αφήνουν περίπου έναν χρόνο για να λειώσει.

Και μετά;

Μετά παίρνεις τα οστά και τα βάζεις στα οστεοφυλάκια που υπάρχουν στα
νεκροταφεία. Ή όποιος έχει οικογενειακό τάφο στο χωριό τα παίρνει και τα πάει
εκεί.

Πόσα χρόνια κάνεις αυτήν τη δουλειά;

Από 11 χρόνων, είμαι 33, βάλ’ τα κάτω. Πολλά χρόνια.

Αν ξεκινούσες πάλι τη ζωή σου, τι θα έκανες;

Δεν ξέρω, τι να σου πω.

Δεν έχεις πει ποτέ, «αχ να είχα κάνει την τάδε δουλειά»;

Όχι δεν το έχω σκεφθεί ποτέ αυτό. Αν και μπορεί να κάθομαι είκοσι μέρες και να
δουλεύω πέντε μέρες όλο τον μήνα. Και δεν τη στήνω ποτέ στα νοσοκομεία, να
κάνω «σάλτο».

«Σάλτο»; Τι είναι αυτό;

Σάλτο, περιμένεις μήπως και πεθάνει κανείς στις Εντατικές.

Πας έξω από την εντατική και περιμένεις;

Έχεις νοσοκόμους, δεν χρειάζεται να πας. Εγώ όμως τέτοια πράγματα δεν έχω
κάνει.