Δρόμοι

H τέχνη…

… του διαλόγου έχει μια παράδοση που μπορούμε να την αναζητήσουμε στα πρώτα
ιστορικά χρόνια – δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε τι συνέβαινε παλιότερα,
πώς συζητούσαν οι άνθρωποι των προηγούμενων εποχών, επειδή δεν έχουμε τα
απαραίτητα ιστορικά στοιχεία. Όμως, στην αρχαία Ρώμη, ο Κικέρων ήταν ο πρώτος
που επισήμανε πως η ελευθερία μπορεί να οδηγήσει στη βία, αν οι μορφωμένες
τάξεις δεν κατέχουν την τέχνη της συζήτησης.

Ο Ρωμαίος…

… συγγραφέας πίστευε πως οι διάλογοι του Σωκράτη ήταν υποδειγματικοί:
ευγενικοί και πνευματώδεις. Παρ’ όλα αυτά, τον εκτέλεσαν οι συμπολίτες του
Αθηναίοι. Όσο για τον Κικέρωνα, δεν γλίτωσε ούτε αυτός. Δεν πρόλαβε καλά καλά
να δημοσιεύσει το έργο του για τον διάλογο και τον δολοφόνησαν κυβερνητικοί
στρατιώτες. Πράγμα που σημαίνει πως, όσο κι αν είναι ευγενικός, όταν γίνεται
ενοχλητικός για την εξουσία, ο διάλογος είναι μια επικίνδυνη τέχνη. Ο
συγγραφέας Στίβεν Μίλερ φαίνεται πως έλαβε σοβαρά υπόψη του το κακό τέλος που
είχαν ο Σωκράτης και ο Κικέρων, όταν έγραψε το βιβλίο «Συζήτηση: Ιστορία μιας
τέχνης σε παρακμή». Γνωρίζοντας πως οι συζητήσεις συχνά παρεξηγούνται από την
εξουσία, έγραψε για τη «συζήτηση για τη συζήτηση» – όπως λέμε «η τέχνη για την
τέχνη». Κουβέντα να γίνεται, δηλαδή. Όμως, ακόμη κι αυτή η συζήτηση θέλει την
τέχνη της. Ο χειρότερος εχθρός της, λέει ο Μίλερ, είναι η οργή. Ζώντας σε
κοινωνίες ολοένα και πιο οργισμένες, το πιο δύσκολο πράγμα του κόσμου είναι να
κάνει κανείς σήμερα μια καλή συζήτηση. Αφήστε που κάθε συντροφιά είναι γεμάτη
με διαβολικά ηλεκτρονικά μηχανήματα που κουδουνίζουν, βουίζουν, κροταλίζουν
και κόβουν τον ειρμό. Δεν είναι να απορεί κανείς που η συζήτηση βρίσκεται σε
παρακμή.

Για τον Μίλερ…

… και άλλους ιστορικούς, η καλύτερη ιστορική εποχή για συζήτηση ήταν ο
δέκατος όγδοος αιώνας. Τότε που τα σαλόνια και τα καφενεία του Λονδίνου και
του Παρισιού ήταν πλημμυρισμένα από καλλιεργημένες κυρίες και ανήσυχους
διανοούμενους. Ώσπου ήρθαν η Επανάσταση, η Τρομοκρατία, η Παλινόρθωση, και
ξαναμπήκαν τα πράγματα στη θέση τους: έφτανε μια «παρεξηγήσιμη» κουβέντα για
να καταλήξει κάποιος στην γκιλοτίνα. H εξουσία δεν ήξερε ποτέ να ακούει με
υπομονή. Όμως, για να συζητήσει κανείς καλά, πρέπει πρώτα να μάθει να ακούει.

H χρυσή…

… εποχή της συζήτησης τελείωσε όταν επικράτησε το ρομαντικό ιδεώδες της
μοναξιάς. Κι ας έγραψε ο Ρουσώ: «Ο πρωτόγονος άνθρωπος είναι κλεισμένος στον
εαυτό του, ο κοινωνικός άνθρωπος ξέρει μόνο να ζει πέρα από αυτόν στη γνώμη
των άλλων». Δεν γνώριζε βέβαια ακόμη την ψυχανάλυση που, για να στηρίξει τον
σύγχρονο ταλαιπωρημένο άνθρωπο στα πόδια του, τον μαθαίνει να μη δίνει δεκάρα
για τη γνώμη των άλλων. Άντε να συζητήσεις μαζί του. Μονάχα αν τον έχεις
ξαπλωμένο απέναντι, στο ψυχαναλυτικό κρεβάτι (ωραία θέση, να τη δοκιμάσουμε
όλοι καμιά φορά.)