Σε ποιον ανήκει ο πολιτισμός;

Τα Μάρμαρα του Παρθενώνα επιστρέφουν στην Αθήνα και βρίσκουν θέση στο Μουσείο
της Ακρόπολης, ενώ η Νίκη της Σαμοθράκης και η Αφροδίτη της Μήλου μετακομίζουν
από το Λούβρο στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Το Βρετανικό Μουσείο επιστρέφει
στους Αιγυπτίους τη Στήλη της Ροζέττας και το Μουσείο Αφρικανικής Τέχνης της
Ουάσιγκτον στη Νιγηρία θησαυρούς των φυλών Ουρχόμπο. Κάπως έτσι θα έμοιαζε ο
χάρτης των μουσείων σε όλο τον κόσμο, αν οι λαοί δεν είχαν χάσει
αρχαιολογικούς θησαυρούς και έργα τέχνης κατά τη διάρκεια πολέμων, από κλοπές
ή ληστρικές διαθέσεις δυνάμεων, αποικιοκρατικών και μη. Ή αν κατόρθωναν να
ανακτήσουν σήμερα όσα διεκδικούν.

Τελικά, όμως, σε ποιον ανήκουν τα έργα τέχνης; Είναι κτήμα του πολιτισμού που
τα δημιούργησε ή κληρονομιά της ανθρωπότητας; Πρέπει να βρίσκονται στη χώρα
όπου δημιουργήθηκαν ή μήπως δεν έχουν εθνικότητα; Είναι θεμιτή, για
παράδειγμα, η διεκδίκηση της Ελλάδας για επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα,
των εβραϊκών κοινοτήτων για σπουδαία έργα τέχνης που λεηλατήθηκαν από τους
ναζί, των Ινδών για την επιστροφή του περίφημου διαμαντιού Κοχινούρ που
«ανήκει» στον βρετανικό θησαυρό του στέμματος εδώ και 150 χρόνια;

«Ο πολιτισμός είναι η κοινή γλώσσα της ανθρωπότητας, που πάντα διεκινείτο. Δεν
ήταν ποτέ στατική αξία. Και αυτό δεν μπορεί, ούτε πρέπει να σταματήσει. Κάθε
αντικείμενο τέχνης μπορεί να βρίσκεται και να εκπροσωπείται παντού», λέει στα
«NEA» ο Άγγελος Δεληβορριάς, διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη και εντεταλμένος
της ελληνικής εκστρατείας για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα. Όπως
σημειώνει και η ιστορικός Έφη Γαζή, «οι εγωιστικές διεκδικήσεις δεν βοηθούν.
Παρόμοιες συζητήσεις κυριαρχούνται από αισθήματα και εμμονές ιδιοκτησίας και
είναι εξαιρετικά ακραίες. Πολλά από τα έργα τέχνης θα πρέπει να γίνουν
κατανοητά ως κληρονομιά της ανθρωπότητας».

Το ζήτημα του επαναπατρισμού έργων τέχνης είναι κατ’ αρχάς νομικό. Σε
αυτό το πλαίσιο η Ελλάδα δεν διεκδικεί μονάχα από την Αγγλία τα Γλυπτά του
Παρθενώνα, τα οποία ο λόρδος Έλγιν αφαίρεσε παρανόμως. Τουλάχιστον τρία έργα
αρχαίας ελληνικής τέχνης – ένα χρυσό στεφάνι, ένα ανάγλυφο από τη Θάσο και μια
αρχαϊκή κόρη – που αποκτήθηκαν παρανόμως από το αμερικανικό Μουσείο Γκετί
βρίσκονται στη λίστα όσων διεκδικεί επισήμως το υπουργείο Πολιτισμού, ενώ στο
στόχαστρο θα βρεθούν ακόμη τρία μουσεία που κατέχουν προϊόντα αρχαιοκαπηλίας.

Επιπλέον, υπάρχει η πολιτική και ηθική διάσταση, όπως «στην περίπτωση της
Ινδίας, του Πακιστάν, των εβραϊκών κοινοτήτων και των Αβοριγίνων της
Αυστραλίας, έργα τέχνης των οποίων είτε αφαιρέθηκαν σε πολέμους, είτε
εκλάπησαν και μεταφέρθηκαν σε μουσεία χωρίς συγκεκριμένο νομικό καθεστώς κατά
τη διάρκεια της αποικιοκρατίας» προσθέτει η κ. Γαζή. Χαρακτηριστική είναι η
περίπτωση του Ιράκ, που είχε διεκδικήσει μετά τον Πόλεμο του Κόλπου κομμάτια
που φέρεται να έκλεψαν Αμερικανοί στρατιώτες από αρχαιολογικούς χώρους και το
Μουσείο της Βαγδάτης. Τεράστιες ήταν και οι απώλειες του Μουσείου της Καμπούλ
επί Ταλιμπάν.

Εντέλει, υπάρχει και το αισθητικό επιχείρημα· ορισμένα έργα δημιουργήθηκαν για
ένα συγκεκριμένο μνημείο και γι’ αυτό η αξία τους είναι άμεσα συνδεδεμένη με
τον χώρο. «Σαφώς ένα πολιτιστικό δημιούργημα που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος
ενός μνημειακού συνόλου, όπως τα Γλυπτά του Παρθενώνα, ναι μεν αποτελεί μέρος
της παγκόσμιας κληρονομιάς, αλλά ανήκει στον χώρο που δημιουργήθηκε» τονίζει ο
Νίκος Σηφουνάκης, πρόεδρος της Επιτροπής για Θέματα Πολιτισμού, Παιδείας και
MME στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Όπως εξηγεί και ο κ. Δεληβορριάς, «η Ελλάδα δεν
διεκδικεί την επιστροφή της Νίκης της Σαμοθράκης, που είναι υπέροχα στημένη
στο Λούβρο και προβάλλει τον ελληνικό πολιτισμό. Ζητά τα Μάρμαρα του
Παρθενώνα, διεκδίκηση που κρίνεται με την αρχή της ακεραιότητας της
καλλιτεχνικής δημιουργίας».

«H τέχνη δεν έχει εθνικότητα»

Άγγελος Δεληβορριάς: «Κάθε αντικείμενο τέχνης μπορεί να βρίσκεται και να εκπροσωπείται παντού»

Το ρήμα «ανήκω» στην περίπτωση της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι απλώς
μεταφορά κι αυτό διότι τα πολιτιστικά προϊόντα έχουν δυνητική αξία για όλους
τους ανθρώπους, υποστηρίζει σε άρθρο του στο «New York Review of Books» ο
καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον Kwame Anthony Appiah. Αν
θέσουμε το πρόβλημα με αυτό το σκεπτικό, γράφει ο Appiah, «ως ζήτημα όλης της
ανθρωπότητας, τότε σημασία έχει η αξία των πολιτιστικών αγαθών για τους
ανθρώπους και όχι για τους λαούς. Δεν είναι οι λαοί που βιώνουν και αξιολογούν
την τέχνη. Είναι άνδρες και γυναίκες. Μόλις το καταλάβουμε αυτό, τότε δεν
υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο ένα ισπανικό μουσείο δεν μπορεί και δεν
πρέπει να φυλάσσει ένα σκανδιναβικό ποτήρι που έχει αποκτήσει νόμιμα σε μια
δημοπρασία».

Είναι λογικό, συνεχίζει ο Appiah, η απόφαση για την τύχη παρόμοιων
αντικειμένων να λαμβάνεται από την κυβέρνηση στο έδαφος της οποίας
δημιουργήθηκαν. Αλλά «η σωστή κατάληξη γι’ αυτά δεν είναι ότι πάντα πρέπει να
μένουν στη χώρα όπου βρέθηκαν θαμμένα». Αν το επιχείρημα της πολιτιστικής
πατρότητας είναι ότι η τέχνη ανήκει στον πολιτισμό που της έδωσε τη σημασία
της, τότε, λέει, «η τέχνη δεν ανήκει σε κανέναν πολιτισμό. Το μεγαλύτερο μέρος
της σημαντικής τέχνης είναι “επιδεικτικά” διεθνές και αδιαφορεί εξολοκλήρου
για την εθνικότητα».

ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ

«Από ξέφραγα αμπέλια χτίστηκαν τα μεγάλα μουσεία…»

«Στην περίπτωση των Ελγινείων, το μόνο που οφείλει να διεκδικήσει η Ελλάδα
είναι η απλή και σαφής παραδοχή από την πλευρά των Βρετανών ότι οι ξένοι
ταξιδιώτες – οι δήθεν φιλέλληνες περιηγητές – φέρθηκαν ληστρικά», σημειώνει η
συγγραφέας Σώτη Τριανταφύλλου. «Όταν οι Έλληνες τελούσαν υπό τουρκική κατοχή ή
επιρροή, οι Βρετανοί, οι Γάλλοι και οι λοιποί “Δυτικοί” λεηλατούσαν
ανενόχλητοι τους αρχαιολογικούς τόπους. Οι ιθαγενείς ήταν υπερβολικά
κουτοπόνηροι ή υπερβολικά αφελείς για να τους εμποδίσουν· εξάλλου, δεν είχαν
επίγνωση της αξίας των αρχαιοτήτων. Οι αρχαιότητες ήταν ερείπια.
Μάλιστα, σε πολλές περιπτώσεις, οι Έλληνες εργάζονταν, έναντι ευτελούς
αμοιβής, ως τσιράκια αρχαιοκαπήλων και βανδάλων: τόσο τους έκοβε το μυαλό.
Επιπλέον, δεν υπήρχαν αρχές, διοίκηση, νόμοι. H Ελλάδα ήταν σαν το Φαρ Ουέστ,
δηλαδή Φαρ Ιστ, ξέφραγο αμπέλι και μύλος, μπάτε σκύλοι αλέστε και,
εξυπακούεται, αλεστικά μη δίνετε. Από ξέφραγα αμπέλια χτίστηκαν τα μεγάλα
μουσεία του κόσμου· αν ο καθένας κρατούσε την τέχνη στην εθνική του σοφίτα,
δεν θα είχαμε μάθει τίποτα για τίποτα. H Αναγέννηση ίσως να μην είχε συμβεί
ποτέ. Και τα μάτια μας δεν θα είχαν δει όχι μόνον τα φυλαχτά των Ινδιάνων και
τα υφαντά της Μαδαγασκάρης – που είναι πολιτιστικές λεπτομέρειες – αλλά ούτε
αυτά τα μεγαλειώδη μάρμαρα που κακιά σκουριά δεν πιάνουν».